Najważniejszą zasadą leczenia cukrzycy jest niedopuszczenie do rozwoju powikłań, które wynikają z nieuregulowanego poziomu cukru we krwi. Powikłania cukrzycy dzielimy na wczesne (ostre) i późne (przewlekłe).
Wczesne (ostre) powikłania cukrzycy
Do wczesnych powikłań cukrzycy zaliczane są: kwasica ketonowa, kwasica mleczanowa, hipo- i hiperglikemia.
Kwasica ketonowa
Kwasica ketonowa jest konsekwencją nieleczonej (lub leczonej źle) cukrzycy i może wystąpić na każdym etapie choroby. Często towarzyszy pacjentom z cukrzycą typu 1. w momencie rozpoznania. Objawami kwasicy są bóle brzucha, nudności i wymioty, przemęczenie, uczucie ciągłego pragnienia oraz częstomocz. Pacjenci często odczuwają bóle głowy i skarżą się na charakterystyczny zapach z ust (przypominający woń zgniłych jabłek). Nieleczona kwasica ketonowa prowadzi do śpiączki cukrzycowej, która może zakończyć się zgonem pacjenta.
Kwasica mleczanowa
Do kwasicy mleczanowej dochodzi na skutek gromadzenia się mleczanów w organizmie. Dochodzi do niej bardzo rzadko, zazwyczaj na skutek przyjmowania metforminy i leków przeciwcukrzycowych w przypadku występowania niewydolności nerek lub miażdżycy u osób z cukrzycą typu 2.
Hipoglikemia
Hipoglikemia jest sytuacją, kiedy poziom cukru we krwi jest zbyt niski. Może do niej dojść m.in. na skutek przyjęcia zbyt dużej dawki insuliny przez pacjenta. Objawami są: bladość, nadmierne pocenie się, zaburzenia równowagi, kołatanie serca, drżenie rąk i mrowienie wokół ust oraz odczuwanie głodu. Niski poziom cukru wymaga szybkiej reakcji chorego na cukrzycę, aby nie doszło do utraty przytomności. Należy natychmiast spożyć lub wypić węglowodany proste, szybko wchłaniające się. Jeśli dojdzie do utraty świadomości wskutek niedocukrzenia, należy podać pacjentowi glukagon i niezwłocznie wezwać karetkę.
Więcej: Jakie są objawy hipoglikemii?
Hiperglikemia
Hiperglikemia ma miejsce wtedy, kiedy poziom glukozy we krwi przekracza normy. U diabetyków dochodzi do niej najczęściej na skutek zjedzenia większego posiłku lub dodatkowej przekąski czy przyjęcia źle dobranej dawki insuliny. Do najczęstszych objawów hiperglikemii zalicza się wzmożone pragnienie, częstomocz, senność, bóle głowy i zaburzenia widzenia. Pacjent jest także zmęczony i osłabiony. Skrajnie wysokie stężenie cukru we krwi może prowadzić do śpiączki cukrzycowej.
Przewlekła hiperglikemia może przyczynić się do rozwoju przewlekłych powikłań cukrzycy, m.in do neuropatii cukrzycowej, retinopatii cukrzycowej czy stopy cukrzycowej. Częste hiperglikemie u pacjenta powinny być skonsultowane z lekarzem. Może istnieć potrzeba modyfikacji leczenia cukrzycy.
Czytaj też: Hiperglikemia – objawy i przyczyny wysokiego cukru
Późne (przewlekłe) powikłania cukrzycy – jak powstają?
Zbyt wysoki poziom cukru we krwi działa niekorzystnie na naczynia krwionośne, doprowadzając do ich uszkodzenia. Przewlekłe powikłania cukrzycy wynikają przede wszystkim z hiperglikemii, jednak na ich rozwój mają wpływ także inne czynniki, np. nadciśnienie tętnicze oraz wysoki poziom cholesterolu. Wysoki poziom cukru we krwi nasila procesy miażdżycowe i może prowadzić do rozwoju chorób naczyniowych, a w połączeniu z nadciśnieniem i wysokim stężeniem lipidów zwiększa ryzyko zawału serca i udaru mózgu.
Późne powikłania cukrzycy – rodzaje
Późne powikłania cukrzycy dotyczą małych naczyń krwionośnych (retinopatia cukrzycowa, neuropatia cukrzycowa, nefropatia cukrzycowa) oraz dużych naczyń krwionośnych – tętniaki, zawał serca, udar mózgu.
Retinopatia cukrzycowa
Retinopatia cukrzycowa to choroba dotycząca oczu. W wyniku uszkodzenia nerwów i mikronaczyń krwionośnych w obrębie siatkówki oka może dojść nawet do utraty wzroku. Retinopatia cukrzycowa może mieć różne natężenie – mniej niebezpieczne zmiany mogą się nawet cofnąć po wyrównaniu poziomu cukru we krwi. Bardziej zaawansowane zmiany w obrębie siatkówki (wylewy krwi do ciałka szklistego i blizny po pęknięciach) mogą doprowadzić do odklejenia się siatkówki i utraty wzroku.
Chorzy na cukrzycę, którzy obserwują u siebie pogorszenie wzroku, pojawienie się „mętów” w polu widzenia lub mają problem z uregulowaniem poziomu cukru we krwi, powinni udać się zarówno do diabetologa, jak i okulisty, aby skontrolować wzrok. Każdy pacjent z cukrzycą bez rozpoznanej retinopatii powinien kontrolnie zbadać oczy co 1–2 lata (wśród pacjentów z cukrzycą typu 1. dotyczy to osób ze stażem choroby powyżej 5 lat).
Nefropatia cukrzycowa
Nefropatia dotyczy nerek – nieuregulowany poziom cukru we krwi doprowadza do uszkodzenia struktury nerek (uszkodzenie kłębuszków nerkowych, stany zapalne w kłębuszkach, ich twardnienie), co z czasem skutkuje niewydolnością nerek.
Zaburzenia pracy nerek spowodowane cukrzycą początkowo nie dają żadnych objawów, a wykryć je można jedynie poprzez badanie moczu – w badaniu moczu stwierdza się obecność albumin. W zaawansowanym stadium choroby pojawiają się: obrzęki, szary kolor skóry, wysokie ciśnienie tętnicze, męczliwość, osłabienie. Bywa, że chorzy wymagają dializoterapii.
Każdy pacjent z cukrzycą bez rozpoznanej nefropatii powinien co roku kontrolnie zbadać poziom kreatyniny we krwi oraz wydalanych albumin z moczem (wśród pacjentów z cukrzycą typu 1. dotyczy to osób ze stażem choroby powyżej 5 lat).
Neuropatia cukrzycowa
Neuropatia cukrzycowa rozwija się na skutek uszkodzeń naczyń krwionośnych układu nerwowego. W cukrzycy typu 1. neuropatia postępuje szybciej, w przypadku cukrzycy typu 2. choroba rozwija się stopniowo. Objawy neuropatii cukrzycowej to mrowienia stóp i dłoni, zmniejszenie wrażliwości na temperaturę i dotyk. W późniejszym czasie pojawia się drętwienie dłoni i stóp oraz naprzemienne odczuwanie ciepła i zimna – skóra może piec lub swędzieć.
Neuropatia cukrzycowa może dotyczyć nerwów obwodowych, wówczas jej skutki odczuwalne są w kończynach (np. stopa cukrzycowa) lub nerwów układu wegetatywnego – wówczas może być przyczyną zaburzeń rytmu serca oraz nerwów układu moczowo-płciowego, co prowadzi do impotencji i problemów z nietrzymaniem moczu.
Profilaktycznie każdy pacjent z cukrzycą bez rozpoznanej neuropatii powinien co roku wykonać badania u neurologa (wśród pacjentów z cukrzycą typu 1. dotyczy to osób ze stażem choroby powyżej 5 lat).
Zapobieganie późnym powikłaniom cukrzycy
Aby zapobiec rozwojowi powikłań cukrzycy, należy przede wszystkim przestrzegać zaleceń docelowych wartości glikemii, opracowanych przez Polskie Towarzystwo Diabetologiczne. Zgodnie z rekomendacjami PTD odsetek hemoglobiny glikowanej nie powinien być wyższy niż 7 proc. (zalecenie ogólne).
Warto także przeprowadzać badania kontrolne, na które skierowanie może wypisać lekarz rodzinny, takie jak badanie moczu na zawartość albumin oraz badania krwi na zawartość mocznika i kreatyniny. Elementem zapobiegania retinopatii cukrzycowej są regularne kontrole okulistyczne z badaniem dna oka.
Im szybciej powikłania zostaną wykryte, tym większe szanse, że wdrożone leczenie i zwiększona kontrola glikemii zatrzymają rozwój choroby.
Powikłania cukrzycy – jak wygląda leczenie?
Leczenie powikłań cukrzycy jest uzależnione od stopnia ich rozwoju. Ważne także, aby nie dopuścić do rozwoju dalszych powikłań, regulując poziom glikemii we krwi.
Leczenie retinopatii cukrzycowej
W przypadku mało zaawansowanych zmian najczęściej wystarczy kontrola poziomu cukru we krwi, by zatrzymać zmiany w oku. Pacjentom zalecane są leki uszczelniające naczynia krwionośne, które zapobiegają pękaniu naczyń krwionośnych w oku. W przypadku bardziej zaawansowanych zmian pacjenci mają do wyboru fotokoagulację laserową siatkówki:
- fotokoagulacja ogniskowa – zalecana jest przy obecności zmian początkowych retinopatii i w cukrzycowym obrzęku plamki,
- fotokoagulacja typu grid – zalecana w rozlanym obrzęku plamki,
- panfotokoagulacja – zalecana w ciężkiej retinopatii nieproliferacyjnej i proliferacyjnej.
Przy krwotokach do ciała szklistego stosuje się zabieg wirektomii.
Leczenie nefropatii cukrzycowej
W przypadku rozwoju nefropatii cukrzycowej najczęściej stosuje się terapię inhibitorami konwertazy angiotensyny lub antagonistami receptora angiotensynowego, które hamują postęp choroby. Pacjenci powinni ograniczyć sól w diecie, kontrolować ciśnienie tętnicze oraz ilości spożywanego białka.
Leczenie neuropatii cukrzycowej
Leczenie neuropatii cukrzycowej ma charakter objawowy – stosuje się leki łagodzące objawy choroby, która na ogół rozpoznawana jest dość późno.
Inne powikłania cukrzycy
Nieleczona lub źle leczona cukrzyca powoduje także:
- Częste infekcje – osoby, których poziom cukru nie jest wyrównany, są narażone na rozwój infekcji. Szczególnie często pojawiają się u nich zakażenia grzybicze w obrębie jamy ustnej – objawiają się one białym nalotem na języku, nieprzyjemnym oddechem, a także uczuciem pieczenia języka. U kobiet może rozwinąć się grzybica pochwy. Często także u diabetyków z nieuregulowaną glikemią pojawiają się zajady (szczególnie u pacjentów z cukrzycą typu 1.).
- Choroby zębów i dziąseł – diabetycy są bardziej podatni na rozwój próchnicy i zapalenia dziąseł i przyzębia, bowiem w przypadku nieuregulowanego poziomu cukru pogarsza się ukrwienie dziąseł. Hiperglikemia wpływa także na zmianę w składzie śliny, co sprawia, że bakterie szybciej namnażają się w jamie ustnej.
- Problemy seksualne – problemy z erekcją u mężczyzn i ze słabszym odczuwaniem bodźców dotykowych występują jako późne powikłanie cukrzycy – w przebiegu neuropatii cukrzycowej.
- Stopa cukrzycowa – to także powikłanie, które rozwija się w wyniku neuropatii cukrzycowej. Uszkodzenie nerwów w obrębie stóp prowadzi do pojawienia się owrzodzenia na stopach oraz osłabienia struktury kości i stawów. Drobne skaleczenia na stopach, w związku ze zmniejszonym czuciem, mogą pozostać niezauważone przez chorego, a słabsze ukrwienie spowalnia proces gojenia. Może dojść do rozwoju zakażenia w obrębie rany.
Czytaj także: Zmiany skórne w cukrzycy – jak rozpoznać objawy? Zdjęcia, przyczyny, sposoby leczenia
Cukrzyca – powikłania w ciąży
Kobiety ciężarne powinny szczególnie kontrolować poziom glikemii. Jeśli w czasie ciąży wykryto u nich cukrzycę (przed ciążą były zdrowe), to oznacza to, że cierpią na cukrzycę ciążową, leczoną głównie dietą (ale nie zawsze!). Nieleczona lub źle kontrolowana glikemia w ciąży stanowi zagrożenie dla matki i dziecka – może dojść do rozwoju wad u płodu, porodu przedwczesnego, makrosomii płodu, poronienia, a u matki m.in. do wzrostu ciśnienia, wielowodzia czy pogorszenia wzroku.
Więcej o cukrzycy ciążowej przeczytasz tutaj: Cukrzyca ciążowa a cukrzyca w ciąży, czyli różnice pomiędzy cukrzycą typu 1. a cukrzycą ciążową
Autor: Redakcja
