Badania hormonalne na NFZ 

Jak działa układ hormonalny?  

Układ hormonalny, nazywany też wewnątrzwydzielniczym, zbudowany jest z gruczołów dokrewnych, w których produkowane są związki chemiczne odpowiadające za koordynację i regulację procesów chemicznych w komórkach. W jego skład wchodzą m.in. przysadka mózgowa, podwzgórze, tarczyca, trzustka, nadnercza, szyszynka, jajniki u kobiet oraz jądra u mężczyzn, produkujące hormony, z których część oddziałuje jednocześnie na kilka narządów lub cały ustrój. Dodatkowo, w ludzkim organizmie produkowane są również hormony tkankowe (np. w układzie pokarmowym) oraz neurohormony, które są wytwarzane przez komórki układu nerwowego. Prawidłowe działanie wszystkich elementów tej skomplikowanej maszyny zapewnia homeostazę, czyli wewnętrzną równowagę parametrów w systemie, pozwalającą organizmowi wydajnie funkcjonować w zmiennych warunkach zewnętrznych. Nawet niewielkie zaburzenia pracy poszczególnych gruczołów i zmienione stężenia produkowanych przez nie hormonów mogą skutkować poważnymi dysfunkcjami pojedynczych narządów, układów lub całego organizmu.   

Kiedy warto wykonać badania hormonalne? 

Objawy zaburzeń pracy układu hormonalnego mogą być bardzo zróżnicowane i dotyczyć praktycznie każdego narządu czy układu w ludzkim organizmie. Zdarza się, że symptomy są niespecyficzne i mogą nie niepokoić pacjenta przez dłuższy czas. Do lekarza pierwszego kontaktu lub lekarza specjalisty powinny zgłosić się osoby, które zauważą u siebie: 

• przewlekłe zmęczenie i osłabienie (może świadczyć o niedoczynności tarczycy, zaburzeniach pracy nadnerczy, cukrzycy),  

• nagłe spadki masy ciała lub nieuzasadnione przybieranie na wadze (mogą wskazywać na nadczynność lub niedoczynność tarczycy), 

• przewlekłe problemy ze snem (bezsenność lub nadmierna senność mogą być związane z zaburzeniami kortyzolu, hormonów tarczycy lub melatoniny), 

• zmiany nastroju, depresja (obserwowane przy zaburzeniach pracy tarczycy, w menopauzie, zespole policystycznych jajników), 

• nieregularne cykle menstruacyjne (podejrzenie zespołu policystycznych jajników, zaburzeń pracy tarczycy, problemów z przysadką), 

• problemy skórne (trądzik, suchość skóry, nadmierne owłosienie mogą być związane z zaburzeniami hormonów płciowych, takich jak testosteron, estrogeny czy androgeny), 

• problemy z płodnością (obserwowane m.in. w zespole policystycznych jajników, niedoczynności tarczycy, zaburzeniach pracy przysadki, przy wczesnej menopauzie), 

• przewlekłe zaburzenia apetytu i pragnienia (podejrzenie cukrzycy lub zaburzeń nadnerczy), 

• długotrwałe problemy trawienne (zaparcia, biegunki, nudności mogą być związane z zaburzeniami pracy tarczycy lub nadnerczy), 

• wypadanie włosów (może być objawem problemów z hormonami tarczycy lub androgenami), 

• problemy z pamięcią i koncentracją (często towarzyszą niedoczynności tarczycy). 

Ponadto, badania hormonalne powinny wykonywać regularnie osoby z grup ryzyka, m.in. z rodzinną historią zaburzeń układu węwenątrzwydzielniczego, kobiety w okresie menopauzy, osoby z objawami sugerującymi cukrzycę lub inne zaburzenia metaboliczne. Wcześnie wykonane badania hormonalne mogą pomóc rozpoznać również subkliniczne postaci schorzeń endokrynologicznych, niedające jeszcze żadnych objawów chorobowych.   

Badania hormonalne na NFZ – kto może je zlecić? 

W przychodniach POZ w ostatnim czasie zaszły duże zmiany. Najważniejsze z nich to uruchomienie opieki koordynowanej oraz wydłużona lista badań, na które lekarz POZ może skierować swojego pacjenta. Listę wszystkich refundowanych badań znaleźć można w rozporządzeniu ministra zdrowia w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu podstawowej opieki zdrowotnej (Dz.U. z 2023 r. poz.1427), a wymienione w dokumencie badania hormonalne to: 

• hormon tyreotropowy (TSH) 

• wolna trijodotyronina (fT-3) 

• wolna tyroksyna (fT-4) 

• antygen swoisty dla stercza (PSA) 

Na te badania lekarz rodzinny kieruje pacjenta w ramach diagnostyki chorób tarczycy oraz monitorowania zdrowia mężczyzn w kontekście raka prostaty. W placówkach POZ, które prowadzą program opieki koordynowanej (to obecnie ok. 30% wszystkich przychodni), w ramach ścieżki endokrynologicznej lekarz POZ może skierować pacjenta na badania: anty TPO (przeciwciała przeciw peroksydazie tarczycowej), anty TSHR (przeciwciała przeciw receptorom TSH) i anty Tg (przeciwciała przeciw tyreoglobulinie).  

Na pozostałe, bardziej specjalistyczne badania hormonalne refundowane przez NFZ skierować pacjenta może jedynie lekarz specjalista, najczęściej ginekolog i endokrynolog, ale również lekarze innych specjalizacji, jeśli jest to uzasadnione. Badania hormonalne wykonywane są w ramach poradni specjalistycznych to m.in.: 

• poradnia ginekologiczna: prolaktyna, progesteron, estradiol, folikulotropina (FSH), hormon luteinizujący (LH), białko wiążące hormony płciowe (SHBP)  

• poradnia endokrynologiczna: TSH, fT-3, fT-4, anty-TPO, progesteron, prolaktyna, testosteron, kortyzol, insulina 

Wybór badań dokonywany przez lekarza specjalistę uzależniony jest od objawów występujących u pacjenta i prowadzonej w związku z nimi diagnostyki. Różnego typu badania mogą zlecać również inni specjaliści w ramach diagnostyki i monitorowania leczenia poszczególnych schorzeń, np. diabetolog (insulina) czy nefrolog (aldosteron). Katalog zakresów świadczeń w poradniach specjalistycznych znaleźć można w Zarządzeniu nr 2/2024/DSOZ Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia z dnia 11 stycznia 2024 r.