Dyslalia – czym jest i kiedy potrzebna jest pomoc logopedy? 

Dyslalia – co to za zaburzenie? 

Dyslalia jest dość powszechnie diagnozowana u dzieci, które trafiają do gabinetu logopedy z powodu zaburzeń mowy. Bywa klasyfikowana w ramach grupy F80 – specyficznych zaburzeń rozwoju mowy i języka. Jako problem związany z trudnościami artykulacyjnymi przy prawidłowych umiejętnościach językowych.  

Często objawia się już na wczesnym etapie rozwoju dziecka. W niektórych przypadkach utrzymuje się przez całe życie, jeśli problemy nie zostaną odpowiednio wcześnie zdiagnozowane i poddane terapii.    

Skąd się bierze dyslalia? 

Dyslalia może mieć różnorakie podłoże. W przypadku dzieci najczęściej związana jest z opóźnionym lub nieprawidłowym rozwojem aparatu mowy, problemami ze słuchem, wadami anatomicznymi lub brakiem prawidłowych wzorców językowych, u osób dorosłych.  

Zwykle jest niewyleczoną wadą powstałą w dzieciństwie. Może również być wynikiem urazów mózgu, operacji w obrębie aparatu mowy i głowy lub pojawić się w związku z traumą lub stresem.  

Ogólne przyczyny wystąpienia dyslalia można podzielić na: 

• nieprawidłowości anatomiczne aparatu mowy, takie jak:
  • wady zgryzu (przodozgryz, tyłozgryz czy zgryz otwarty),
  • skrócone wędzidełko podjęzykowe (ankyloglossia) ograniczające ruchomość języka (szczególnie wpływa to na wymowę głosek wymagających precyzyjnych ruchów, takich jak „r” czy „sz”),
  • nieprawidłowa budowa podniebienia (np. podniebienie gotyckie),
  • przerost trzeciego migdałka, polipy i inne, 
• zaburzenia słuchu, np.:
  • niedosłuch przewodzeniowy lub odbiorczy,
  • zaburzenia słuchu fonemowego, czyli trudności z rozróżnianiem dźwięków podobnych, takich jak „k” i „g” lub „s” i „z”, 
• czynniki neurologiczne, takie jak:
  • mózgowe porażenie dziecięce (MPD) lub inne zaburzenia wpływające na kontrolę mięśni artykulacyjnych lub utrudnienia w koordynacji motorycznej, np. dyspraksja mowy, 
• wpływ środowiska i nieprawidłowych wzorców mowy, np.
  • zbyt szybkie tempo mówienia rodziców, niedostosowane do możliwości percepcyjnych dziecka,
  • podawanie starszym dzieciom smoczków i butelek oraz ssanie przez nie kciuka (może to wpłynąć na rozwój aparatu mowy i skutkować zaburzeniami artykulacyjnymi), 
• czynniki psychologiczne, czyli głównie:
  • stres,
  • niska samoocena,
  • brak poczucia bezpieczeństwa,
  • presja otoczenia, 
• opóźniony rozwój psychomotoryczny i emocjonalny dziecka. 

Sprawdź: Lekarz od słuchu – kiedy warto udać się do audiologa?

Rodzaje dyslalii – klasyfikacja zaburzeń artykulacji 

Dyslalia jest zaburzeniem zróżnicowanym pod względem przyczyn, objawów i zakresu nieprawidłowości w wymowie. Istnieje wiele podziałów dyslalii, a te najbardziej powszechne to przede wszystkim:  

• Podział ze względu na liczbę zaburzonych głosek: 
  • dyslalia jednoraka – dotycząca trudności w artykulacji jednej głoski, np. tylko „r” (rotacyzm) 
  • dyslalia wieloraka – obejmująca zaburzenia wymowy kilku głosek. Może być prosta (nie wpływa na strukturę całej wypowiedzi) lub złożona (dotyczy wielu grup głosek, co znacznie utrudnia rozumienie mowy przez innych). 
• Podział ze względu na objawy zaburzenia: 
  • dyslalia głoskowa – dotycząca pojedynczych głosek, np. „s”, „sz”, „k”,  
  • dyslalia sylabowa – obejmująca problemy z poprawną wymową sylab, np. pomijanie lub zniekształcanie ich w wyrazach, 
  • dyslalia wyrazowa – zaburzenia występują na poziomie całych wyrazów, np. zamiana „kotek” na „totek”, 
  • dyslalia zdaniowa – trudności dotyczą całych zdań, co znacząco wpływa na płynność i zrozumiałość wypowiedzi. 
• Podział ze względu na przyczyny: 
  • dyslalia ośrodkowa (centralna) – wynikająca z problemów neurologicznych, może być motoryczna (zaburzenia w koordynacji mięśni artykulacyjnych) i sensoryczna (związana z problemami w przetwarzaniu bodźców słuchowych), 
  • dyslalia obwodowa (mechaniczna) – wynikająca z nieprawidłowości w budowie lub funkcji aparatu artykulacyjnego (np. wady zgryzu, skrócone wędzidełko), 
  • dyslalia funkcjonalna – brak widocznych uszkodzeń fizycznych, ale występują nieprawidłowe wzorce ruchowe lub słuchowe, np. dyslalia środowiskowa (np. sepleniący rodzice) lub dyslalia asocjacyjna (traumy, lęki, niska samoocena). 
• Podział ze względu na rodzaj zaburzonej głoski: 
  • sygmatyzm (seplenienie) – zaburzenia głosek dentalizowanych, takich jak „s”, „sz”, „z”, „ż”, 
  • rotacyzm (potocznie: reranie) – trudności w wymowie „r”, 
  • kappacyzm i gammacyzm – problemy z głoskami „k” i „g”, 
  • lambdacyzm – nieprawidłowa wymowa „l”, 
  • betacyzm – trudności w artykulacji „b”, 
  • mowa bezdźwięczna – zamiana głosek dźwięcznych na bezdźwięczne, np. „d” na „t”, 
  • rynolalia – nosowy charakter mowy wynikający z zaburzeń w rezonansie dźwięku. 
• Podział ze względu na zasięg zaburzenia: 
  • dyslalia prosta – dotyczy niewielkiej liczby dźwięków, nie wpływa znacząco na komunikację, 
  • dyslalia złożona – obejmuje wiele dźwięków i może powodować poważne trudności w zrozumieniu mowy przez otoczenie, 
  • dyslalia całkowita – charakteryzuje się niemal całkowitą niezrozumiałością wypowiedzi, dotyczy wielu grup dźwięków (powstaje tzw. bełkot). 

Jak rozpoznać dyslalię?  

Dyslalia objawia się przede wszystkim trudnościami w prawidłowej artykulacji głosek, co może znacząco wpływać na zrozumiałość mowy. Charakterystycznym symptomem jest niewłaściwa wymowa poszczególnych dźwięków, która może przybierać różne formy.  

Wśród najczęściej występujących objawów znajduje się zniekształcanie głosek, zastępowanie ich innymi, pomijanie, a czasem także dodawanie nieistniejących elementów do dźwięków. Zaburzenia mogą dotyczyć zarówno pojedynczych głosek, jak i większych struktur językowych, takich jak sylaby, wyrazy czy całe zdania.  

Częste problemy dzieci z dyslalią to: 

• trudności w wymawianiu głosek dentalizowanych (np. „s”, „sz”, „z”, „ż”), wymagających precyzyjnych ruchów języka i odpowiedniego ustawienia warg oraz zębów, 
• problemy z głoskami tylnojęzykowymi („k”, „g”), gdy język nie układa się prawidłowo w tylnej części jamy ustnej, 
• brak realizacji głoski „r” (rotacyzm, reranie), która jest szczególnie trudna do opanowania w języku polskim, 
• pomijanie określonych głosek lub zastępowanie ich innymi. Prowadzi to do uproszczenia mowy, np. wymawianie „kotek” jako „totek” lub „pies” jako „pes”. 

Możliwe objawy towarzyszące dyslaliom różnego typu to np. trudności w koordynacji ruchowej aparatu mowy (niewłaściwe ustawienie języka, warg czy zębów podczas mówienia), asymetria ruchów mięśni twarzy, trudności w rozróżnianiu podobnych dźwięków.  

Dyslalia – ćwiczenia i plan terapii 

Leczenie dyslalii jest możliwe i zwykle przynosi bardzo dobre efekty. Szczególnie jeśli zostanie rozpoczęte jak najwcześniej po rozpoznaniu problemów z artykulacją.  

Proces terapii prowadzi logopeda, który opracowuje indywidualny plan dostosowany do rodzaju i nasilenia zaburzenia oraz wieku pacjenta. W przypadku bardziej złożonych form dyslalii (np. dyslalii wielorakiej) często konieczna jest współpraca z innymi specjalistami, takimi jak:

• neurolog,
• ortodonta,
• psycholog.  

Terapia dyslalii może obejmować różnorodne metody: ćwiczenia usprawniające narządy artykulacyjne (język, wargi, podniebienie), trening słuchowy, naukę prawidłowego wymawiania głosek oraz ich utrwalanie w mowie spontanicznej.  

U dzieci z problemami w koordynacji oddechowo-fonacyjno-artykulacyjnej stosuje się także ćwiczenia oddechowe. W przypadku dyslalii wielorakiej, terapia może być etapowa, skupiająca się kolejno na najtrudniejszych głoskach.

Skuteczność terapii logopedycznej w dużej mierze zależy od współpracy rodziców, którzy powinni wspierać dziecko w wykonywaniu zaleconych ćwiczeń, także poza gabinetem. 

To również może Cię zainteresować:

Zaburzenia mowy – rodzaje, przyczyny, leczenie