Egzema alergiczna – objawy, przyczyny, diagnostyka i leczenie

Czym jest egzema i kiedy ma podłoże alergiczne?

Egzema skóry, inaczej wyprysk, to określenie grupy zapalnych chorób skóry o podobnym obrazie – z rumieniem, świądem i złuszczaniem – a nie jednej choroby. Przyczyny egzemy obejmują m.in. alergię kontaktową, podrażnienie i AZS. Wygląd oraz lokalizacja zmian bywają wskazówką, lecz często nie przesądzają o rozpoznaniu. ^[2]

Czy egzema oznacza atopowe zapalenie skóry?

Nie. Atopowe zapalenie skóry (AZS), nazywane też wypryskiem atopowym, i alergiczne kontaktowe zapalenie skóry to odrębne choroby, choć mogą współistnieć. AZS jest przewlekłą chorobą zapalną związaną m.in. z odpowiedzią immunologiczną i czynnikami genetycznymi. Na zaburzenia bariery naskórkowej wpływają czynniki genetyczne, immunologiczne i środowiskowe; u części chorych znaczenie mają warianty genu filagryny. AZS u rodziców zwiększa ryzyko choroby u dziecka. ^[4]

AZS może współistnieć z innymi chorobami atopowymi, np. astmą, alergicznym nieżytem nosa lub alergią pokarmową, ale żadna z nich nie jest warunkiem rozpoznania. Choroba zwykle zaczyna się w dzieciństwie. U części osób łagodnieje z wiekiem, a u innych utrzymuje się po okresie dojrzewania lub nawraca w dorosłości, niekiedy jako egzema dłoni. ^[4]

Jeśli u osoby z AZS zmiany są nietypowe, utrzymują się mimo leczenia albo nasilają po określonym kosmetyku, lekarz może rozważyć współistniejącą alergię kontaktową i testy płatkowe. ^[1,2]

Jak wygląda egzema i jakie daje objawy?

Objawy egzemy w ostrej fazie obejmują uporczywy świąd, rumień, obrzęk, grudki i pęcherzyki wypełnione płynem. Po ich pęknięciu zmiany skórne mogą sączyć i tworzyć nadżerki. Gdy stan zapalny skóry ma charakter przewlekły, skóra staje się sucha i złuszcza się, pojawiają się pęknięcia skóry, a długotrwałe drapanie może ją pogrubiać. ^[2]

W alergicznej egzemie kontaktowej zmiany skórne najczęściej pojawiają się najpierw w miejscu kontaktu z alergenem, ale mogą wykraczać poza ten obszar. Nasilenie i rozległość objawów różnią się między pacjentami. ^[2]

Co wywołuje alergiczną egzemę kontaktową?

Alergiczne kontaktowe zapalenie skóry rozwija się po uczuleniu na konkretną substancję. Zmiany powstają przy kolejnej ekspozycji, w wyniku kontaktu skóry z alergenem. Przykładowe alergeny kontaktowe:

• nikiel i inne metale, obecne m.in. w biżuterii i elementach odzieży;
• substancje zapachowe i konserwanty – częste składniki kosmetyków i preparatów do mycia;
• dodatki gumy obecne m.in. w rękawicach;
• parafenylenodiamina (PPD) w niektórych farbach do włosów oraz inne barwniki;
• składniki preparatów nakładanych na skórę, w tym niektóre leki stosowane miejscowo, np. glikokortykosteroidy. ^[1,2,3]

Pyłki roślin, alergeny zwierząt (białka ze śliny, naskórka i wydzielin, osadzające się m.in. na sierści zwierząt) oraz pokarmy nie są typowymi przyczynami egzemy kontaktowej. U części osób z AZS alergeny wziewne mogą wiązać się z zaostrzeniami, jeśli potwierdza to przebieg objawów.

Czym różni się alergia kontaktowa od podrażnienia skóry?

Alergiczny wyprysk kontaktowy i wyprysk z podrażnienia mogą dawać podobne objawy, m.in.:

• rumień,
• świąd,
• pękanie naskórka.

Powstają jednak w odmienny sposób ^[2]:

Rodzaj wyprysku kontaktowego	Mechanizm i przykładowe czynniki
Alergiczny wyprysk kontaktowy	Opóźniona reakcja alergiczna po wcześniejszym uczuleniu na konkretny alergen, np. nikiel, substancję zapachową lub dodatek gumy. [1,2]
Wyprysk kontaktowy niealergiczny	Powstaje jako skutek bezpośredniego kontaktu skóry z substancjami drażniącymi, np. detergentami, rozpuszczalnikami i innymi środkami chemicznymi, a także częstego kontaktu z wodą i tarcia. Reakcję zapalną wywołuje uszkodzenie bariery naskórkowej, bez swoistej odpowiedzi na konkretny alergen. [2]

Wyprysk z podrażnienia rozpoznaje się po wykluczeniu innych przyczyn, zwłaszcza alergii kontaktowej. Przy przewlekłym lub opornym na leczenie wyprysku, zwłaszcza gdy nie można wykluczyć współistniejącej alergii kontaktowej, rozważa się testy płatkowe. ^[1,2,3]

Po jakim czasie pojawia się reakcja alergiczna skóry?

Typowa alergiczna egzema kontaktowa to reakcja opóźniona typu IV – po ponownym kontakcie ze składnikiem uczulającym zmiany pojawiają się zwykle po kilkunastu-kilkudziesięciu godzinach. Dlatego objawy egzemy nie muszą być widoczne bezpośrednio po użyciu produktu. ^[2]

Natychmiastowa pokrzywka lub obrzęk sugerują inny mechanizm niż opóźniony wyprysk kontaktowy, niekiedy alergię natychmiastową, i wymagają odrębnej diagnostyki. ^[2]

Egzema dłoni – jakie są główne przyczyny?

Egzema dłoni często ma kilka nakładających się przyczyn. Do rozwoju egzemy mogą się przyczyniać czynniki zewnętrzne i wewnętrzne:

• częste mycie oraz praca z wodą, detergentami i środkami czyszczącymi, które osłabiają barierę ochronną skóry i podtrzymują stan zapalny;
• uczulenie na składnik rękawic, kosmetyku lub produktu używanego zawodowo;
• współistniejące AZS. ^[3]

Egzemę dłoni uznaje się za przewlekłą, gdy trwa dłużej niż 3 miesiące lub nawraca co najmniej 2 razy w roku. W ustaleniu jej przyczyny pomagają informacje o produktach używanych w pracy i w domu oraz o tym, czy objawy słabną w czasie przerw od ekspozycji, np. podczas urlopu. Same rękawice też mogą nasilać zmiany przez wilgoć i tarcie. ^[3]

Wśród chorób skóry w wykazie chorób zawodowych ujęto zarówno alergiczne, jak i wywołane czynnikami drażniącymi kontaktowe zapalenie skóry. Sam związek czasowy z pracą nie oznacza jeszcze rozpoznania choroby zawodowej. ^[6]

Egzema skóry głowy – kiedy podejrzewa się alergię?

Objawy na owłosionej skórze głowy, takie jak świąd, zaczerwienienie i złuszczanie, mogą wskazywać na alergię kontaktową, jeśli nawracają po farbowaniu lub użyciu określonego kosmetyku do włosów. W alergii na farbę zmiany często obejmują przede wszystkim linię włosów, uszy, powieki, twarz i szyję, a sama skóra głowy bywa mało zmieniona. Jednym z najczęstszych alergenów farb jest parafenylenodiamina (PPD). ^[2,7,8]

Podobne objawy mogą wynikać z podrażnienia, łojotokowego zapalenia skóry, łuszczycy lub AZS, dlatego sam związek czasowy z użyciem produktu nie potwierdza alergii. Przy nawracających zmianach lekarz może rozważyć testy płatkowe. ^[1,2]

Nasilona reakcja na PPD może przebiegać z dużym obrzękiem twarzy i powiek; wymaga wtedy pilnej oceny lekarskiej. ^[8]

Jakie badania wykonać, by ustalić przyczyny egzemy?

Lekarz ocenia zmiany skórne i ustala, kiedy pojawiają się objawy oraz z jakimi alergenami i czynnikami drażniącymi skóra ma kontakt. Pyta m.in. o biżuterię, kosmetyki, leki stosowane miejscowo, rękawice, środki chemiczne używane w pracy i w domu oraz inne czynniki środowiskowe. ^[1]

Kiedy wykonuje się testy płatkowe?

Testy płatkowe wykonuje się, gdy wywiad i obraz zmian sugerują alergię kontaktową typu opóźnionego, a także przy przewlekłym wyprysku o niejasnej przyczynie. Według wytycznych Europejskiego Towarzystwa Kontaktowego Zapalenia Skóry (ESCD) alergeny nakłada się zwykle na skórę pleców na około 48 godzin. Po zdjęciu płatków wykonuje się pierwszy odczyt, a kolejny w 3. lub 4. dniu badania. Przy niektórych alergenach potrzebny jest również późniejszy odczyt, około 7. dnia. Harmonogram ustala placówka wykonująca badanie. ^[1]

Przed badaniem należy poinformować lekarza o lekach wpływających na odporność oraz o preparatach przeciwzapalnych stosowanych na skórę pleców, zwłaszcza glikokortykosteroidach. Znaczenie ma też niedawne intensywne opalanie tego obszaru. Nie należy samodzielnie odstawiać leków. ^[1]

Dodatni test wykazuje uczulenie, ale nie dowodzi jego związku z aktualnym wypryskiem. O znaczeniu wyniku decyduje jego zgodność z ekspozycją, przebiegiem i lokalizacją zmian. ^[1]

Czy testy punktowe i badanie IgE wystarczą?

Nie w diagnostyce typowego alergicznego wyprysku kontaktowego. Testy skórne punktowe i oznaczenie swoistych IgE służą przede wszystkim ocenie alergii natychmiastowej; prawidłowy wynik tych badań nie wyklucza alergii kontaktowej typu IV. Jeśli po kontakcie z rękawicą lateksową szybko pojawia się pokrzywka, lekarz może podejrzewać alergię natychmiastową na białka lateksu; wymaga ona innych badań niż wyprysk kontaktowy. ^[2,3]

Na czym polega leczenie egzemy?

Leczenie egzemy zależy od rozpoznania i nasilenia zmian. Podstawowymi sposobami leczenia są ograniczenie czynnika wywołującego, pielęgnacja skóry i terapia przeciwzapalna:

• przy potwierdzonej alergii kontaktowej podstawą długofalowego postępowania jest unikanie bezpośredniego kontaktu z konkretnym alergenem, m.in. przez sprawdzanie składów używanych produktów;
• przy egzemie z podrażnienia ogranicza się kontakt z substancjami drażniącymi, np. detergentami lub środkami czyszczącymi.

Alergia i działanie czynników drażniących mogą występować jednocześnie – wtedy postępowanie musi uwzględniać oba mechanizmy. ^[2]

Jaką rolę mają emolienty i leki przeciwzapalne?

Regularne nawilżanie emolientami zmniejsza suchość skóry i łagodzi swędzenie związane z przesuszeniem. Wzmacnia też barierę naskórka, dlatego emolienty stosuje się zarówno w zaostrzeniach, jak i między nimi. ^[2]

Miejscowe glikokortykosteroidy pomagają opanować stan zapalny podczas zaostrzenia. Moc preparatu i czas stosowania zależą od nasilenia oraz lokalizacji zmian. Niewłaściwe lub zbyt długie używanie silnych preparatów, szczególnie na delikatną skórę twarzy i powiek, zwiększa ryzyko działań niepożądanych, w tym ścieńczenia skóry. ^[2]

W wybranych sytuacjach stosuje się miejscowy inhibitor kalcyneuryny; o jego wyborze decydują rozpoznanie, lokalizacja zmian i dotychczasowe leczenie. ^[2,4] Przy przewlekłym wyprysku, który nie odpowiada na leczenie miejscowe, dermatolog może rozważyć fototerapię lub leczenie ogólne, zależnie od rozpoznania. ^[2]

Czy leki przeciwhistaminowe pomagają na egzemę?

Alergiczny wyprysk kontaktowy jest reakcją zależną od limfocytów T, dlatego leki przeciwhistaminowe nie leczą jego mechanizmu i nie zastępują leczenia przeciwzapalnego. W wybranych sytuacjach lekarz może zastosować doustny lek przeciwhistaminowy pomocniczo, np. przy nasilonej reakcji na farbę do włosów, lecz nie jest to podstawowe leczenie wyprysku. ^[2,8] Preparatów przeciwhistaminowych nie należy stosować na skórę ze względu na ryzyko uczulenia kontaktowego.^[2]

Jak pielęgnować skórę z egzemą?

Pielęgnacja skóry z egzemą obejmuje łagodne mycie letnią wodą, delikatne osuszanie i regularne stosowanie dobrze tolerowanego emolientu. Przy potwierdzonej alergii kontaktowej preparat nie powinien zawierać składnika, na który dana osoba jest uczulona. Napis „hipoalergiczny” nie daje takiej gwarancji, dlatego należy sprawdzać skład używanych produktów. ^[2]

Czy egzema jest zakaźna i czy może się nadkazić?

Egzema skóry nie jest chorobą zakaźną i nie przenosi się przez dotyk. Uszkodzona skóra może jednak ulec wtórnemu zakażeniu. Objawy nadkażenia wymagają oceny lekarskiej:

• narastający ból,
• miodowożółte strupy,
• ropna wydzielina,
• szybko szerzący się rumień.

Samo sączenie w ostrej fazie wyprysku nie przesądza jeszcze o zakażeniu bakteryjnym. ^[2]

Jakie inne rodzaje egzemy trzeba odróżnić od alergii kontaktowej?

Rodzaje egzemy różnią się mechanizmem, dlatego nie wszystkie zmiany wypryskowe wynikają z alergii kontaktowej:

• wyprysk potnicowy (na dłoniach w nowszych klasyfikacjach nazywany ostrym nawracającym pęcherzykowym wypryskiem rąk) – może powodować swędzące pęcherzyki na dłoniach i podeszwach stóp; nazwa opisuje przebieg i wygląd zmian, a nie ich przyczynę, która może być różna, w tym alergiczna;
• wyprysk pieniążkowaty – tworzy zaokrąglone, dobrze odgraniczone ogniska;
• wyprysk zastoinowy – wiąże się z zaburzeniami krążenia żylnego w podudziach;
• wyprysk łojotokowy (łojotokowe zapalenie skóry) – dotyczy głównie okolic bogatych w gruczoły łojowe, np. skóry głowy i twarzy. ^[2,3]

Podejrzenie współistniejącej alergii kontaktowej, np. przy wyprysku potnicowym lub pieniążkowatym, weryfikuje się testami płatkowymi. ^[1,3]

Sprawdź: Atopowe zapalenie skóry a alergia – jaki jest związek?

Kiedy zgłosić się do dermatologa lub alergologa?

Konsultacja jest wskazana, gdy objawy egzemy nawracają po konkretnym produkcie, gdy pojawia się egzemaskóry twarzy lub powiek, gdy zmiany utrzymują się na dłoniach albo nie ustępują mimo leczenia. Dobór leczenia u dzieci i kobiet w ciąży zawsze warto omówić z lekarzem. ^[1,3]

Co warto zapamiętać o egzemie?

Egzema skóry nie zawsze jest alergią, dlatego postępowanie zaczyna się od ustalenia, jakie czynniki zewnętrzne lub wewnętrzne podtrzymują zmiany – sama nazwa nie wystarcza. Leczenie egzemy łączy ograniczenie przyczyny, ochronę bariery skóry i terapię przeciwzapalną. Przy alergii kontaktowej unika się tych substancji, których znaczenie potwierdziła diagnostyka, a nie wszystkich potencjalnych alergenów. ^[1,2,3]