Fenyloketonuria – przyczyny, leczenie, dieta. Kiedy pojawiają się objawy?

Co to jest fenyloketonuria?

Fenyloketonuria to choroba metaboliczna, która objawia się zaburzeniem metabolizmu aminokwasu fenyloalaniny. Dziedziczona jest autosomalnie recesywnie. Oznacza to, że oboje rodziców muszą być nosicielami wadliwego genu, aby dziecko zachorowało. Jest jedną z najczęstszych wrodzonych chorób metabolicznych, ponieważ występuje w Polsce z częstością około 1 na 7500 urodzeń. Lekka postać fenyloketonurii nazywana jest hiperfenyloalaninemią.

Fenyloketonuria spowodowana jest przez niedobór enzymu, który jest odpowiedzialny za przemianę fenyloalaniny w tyrozynę. Zwiększone stężenie fenyloalaniny we krwi i w tkankach wpływa na powstawanie zaburzeń neurologicznych.

Fenyloketonuria – przyczyny

Przyczyna fenyloketonurii to brak lub niedostateczne stężenie hydroksylazy fenyloalaninowej (PAH), czyli enzymu przekształcającego fenyloalaninę do tyrozyny w wątrobie. Brak tego enzymu spowodowany jest przez mutację w genie kodującym PAH. Wytwarzana z fenyloalaniny tyrozyna jest bardzo ważnym komponentem, który jest niezbędny do syntezy dopaminy, serotoniny, melaniny czy hormonów tarczycowych i adrenaliny.

Fenyloketonuria – dziedziczenie

Fenyloketonuria dziedziczona jest autosomalnie recesywnie. Jeśli zarówno matka, jak i ojciec są nosicielami wadliwego genu, istnieje 25% szans, że dziecko urodzi się chore, 25% szans, że dziecko będzie zdrowe oraz 50% szans, że urodzone dziecko będzie nosicielem.
Jeżeli tylko jeden z rodziców jest nosicielem genu, nie ma możliwości, aby dziecko urodziło się chore. Istnieje jednak 50% szans, że również zostanie nosicielem genu.

Fenyloketonuria – objawy

Pierwsze objawy fenyloketonurii pojawiają się około 3 miesiąca życia dziecka i stopniowo ulegają nasileniu. Objawom choroby zazwyczaj towarzyszy charakterystyczny wygląd dzieci – jasna karnacja oraz jasne włosy i niebieskie oczy.
Wczesne objawy fenyloketonurii to:

• zaburzenia zachowania,
• zahamowanie rozwoju psychoruchowego,
• „mysi” zapach ciała,
• nadpobudliwość,
• zaburzenia koncentracji,
• obniżone napięcie mięśniowe,
• wymioty, drgawki i wysypki.

Brak odpowiedniego leczenia może prowadzić do nieodwracalnych zaburzeń układu nerwowego. Nieleczona fenyloketonuria prowadzi do niepełnosprawności intelektualnej, zaburzenia chodu i mowy, napadów padaczkowych, zmniejszonego napięcia nerwowego i innych powikłań. Wczesne leczenie może zapobiec wystąpieniu tych objawów.  

Można wyróżnić 4 postaci hiperfenyloalaninemii:

1. ciężka fenyloketonuria – stężenie fenyloalaniny > 20 mg/dl,
2. łagodna fenyloketonuria – stężenie fenyloalaniny 10-20 mg/dl,
3. łagodna hiperfenyloalaninemia – stężenie w zakresie 6-10 mg/dl,
4. hiperfenyloalaninemia poniżej 6 mg/dl – nie wymaga postępowania dietetycznego.

Fenyloketonuria – leczenie i diagnostyka

Diagnostyka fenyloketonurii w Polsce jest obowiązkowa. W trzeciej dobie życia noworodka przeprowadza się badania przesiewowe. Możliwe jest jednak szybsze wykrycie choroby. Jeśli w rodzinie występuje fenyloketonuria, możliwe jest wykonanie badań prenatalnych genu PAH. Wyniki są dostępne z reguły po 3 tygodniach. Badanie fenyloketonurii odbywa się na podstawie testów genetycznych mutacji genu PAH.

Nie ma skutecznego lekarstwa na fenyloketonurię, ponieważ przyczyną jest mutacja genowa. Leczenie fenyloketonurii opiera się głównie na ścisłej diecie eliminacyjnej. Leczenie rozpoczyna się już w tydzień po urodzeniu maluszka, najpóźniej do 3 miesiąca życia. Wczesne wdrożenie diety pomaga w uniknięciu niepełnosprawności intelektualnej.

Fenyloketonuria – dieta

Dla chorych na fenyloketonurię stworzone są specjalne produkty pozbawione fenyloalaniny. Istnieją również dedykowane preparaty, które zawierają wolne aminokwasy, tyrozynę oraz zapewniają około 80-85% podaży białka. Karmienie piersią jest dozwolone w ściśle określonych ilościach. Prawidłowo stosowana dieta powinna pomóc w utrzymaniu stężenia fenyloalaniny we krwi na poziomie 100 – 350 µmol/l przez pierwsze 5 lat życia oraz <600 µmol/l w późniejszym dzieciństwie.

Produkty, które należy wykluczyć z diety, to rośliny strączkowe i nasiona, mąki i pieczywo, kasze, mięso, nabiał, jaja, kakao, żelatyna i aspartam. Owoce i warzywa dopuszczalne w diecie to mandarynki, jabłka, truskawki, brzoskwinie, morele, mango, a także pomidory, ogórki i rzodkiewki. Ze względu na fakt, iż jest to dieta eliminacyjna i bardzo restrykcyjna, zaleca się suplementację witamin i składników mineralnych.

W późniejszych latach można rozszerzyć dietę, jednak nawet u dorosłych fenyloalanina działa neurotoksycznie na mózg. Konieczna jest dieta niskofenyloalaninowa.