Wypalenie zawodowe – przyczyny i objawy. Jak się przed nim uchronić?

Czym jest wypalenie zawodowe?

Wypalenie zawodowe jest stanem psychologicznym, który stanowi reakcję organizmu na przewlekły stres związany z pracą zawodową. Według Christiny Maslach, jednej z najsłynniejszych badaczek zajmujących się tą problematyką, ma ono trzy wymiary:

• emocjonalny – wyczerpanie (zniechęcenie do pracy, obniżona aktywność, pesymizm, stałe napięcie i drażliwość, chroniczne zmęczenie);
• interpersonalny – depersonalizacja i cynizm (dystans i powierzchowność w kontaktach, mniejsza wrażliwość wobec innych);
• poznawczy – obniżone poczucie dokonań osobistych (niezadowolenie z rezultatów pracy, mniejsze poczucie skuteczności działań, utrata wiary we własne możliwości, poczucie marnowania czasu).

Wypalenie zawodowe przynosi negatywne skutki nie tylko dla osoby, która go doświadcza, lecz również dla organizacji, ponieważ może prowadzić do spadku produktywności pracownika, jego częstych nieobecności, a nawet rezygnacji z pracy.

Objawy wypalenia zawodowego

Można wymienić wiele objawów wypalenia zawodowego. Niektóre z nich to:

• poczucie nadmiernego obciążenia pracą i wyczerpania;
• brak energii, ciągłe zmęczenie, niezdolność do regeneracji;
• niechęć do pracy, brak satysfakcji i przyjemności z jej wykonywania;
• spadek zaangażowania w czynności zawodowe;
• obniżone poczucie własnej kompetencji i skuteczności;
• negatywne, cyniczne podejście do klientów i współpracowników;
• obniżony nastrój, rozdrażnienie, wybuchy gniewu;
• apatia;
• zaburzenia snu;
• problemy z koncentracją;
• obniżenie odporności (może przejawiać się np. częstszymi przeziębieniami);
• objawy somatyczne (np. bóle głowy, bóle brzucha, kołatanie serca).

Część objawów wypalenia zawodowego występuje również w innych stanach i zaburzeniach psychicznych, np. depresji, zespole przewlekłego zmęczenia, zaburzeniach adaptacyjnych. Różnicowanie wypalenia zawodowego od innych jednostek wciąż jest przedmiotem dyskusji.

Przyczyny wypalenia zawodowego

Nie jest możliwe wskazanie jednej konkretnej przyczyny wypalenia zawodowego. Na jego wystąpienie mogą mieć wpływ zarówno czynniki interpersonalne i organizacyjne związane z miejscem pracy, jak i czynniki indywidualne, takie jak niska samoocena, niski poziom odporności na stres, nadwrażliwość, perfekcjonizm czy nieumiejętność radzenia sobie w sytuacjach trudnych.

Do czynników sprzyjających wypaleniu zawodowemu zaliczamy:

• długotrwały stres;
• nadmiar obowiązków i presję czasu;
• niemożność sprostania wymaganiom;
• monotonię wykonywanych czynności;
• brak wsparcia i rywalizację w miejscu pracy;
• konflikty ze współpracownikami;
• zaburzoną równowagę między pracą a życiem osobistym, brak czasu na odpoczynek;
• brak możliwości rozwoju zawodowego;
• brak możliwości osiągnięcia zamierzonych rezultatów pomimo dużego wysiłku wkładanego w działanie.

Z punktu widzenia medycyny wypalenie zawodowe (albo zespół przewlekłego zmęczenia) to przewlekła neurastenia. Na poziomie biologicznym wypalenie zawodowe jest związane z przemęczeniem układu nagrody i osłabieniem przekaźnictwa dopaminergicznego w mózgu. Fizjologicznie układ nagrody jest odpowiedzialny za odczuwanie przyjemności, radosne oczekiwanie, napęd, motywację, chęć wstawania z łóżka i rozpoczynania nowego dnia, wigor. Kiedy działanie układu nagrody słabnie, wszystkie te funkcje zanikają, a konsekwencją tego są opisywane wyżej objawy psychologiczne, somatyczne i behawioralne.

Czytaj także: Co to jest work-life balance? Jak osiągnąć równowagę między życiem a pracą? 

Kto jest narażony na wypalenie zawodowe?

Wypalenie zawodowe może dotknąć każdego, niezależnie od zajmowanego stanowiska. Szczególnie narażone na jego wystąpienie są jednak osoby pracujące w zawodach związanych ze świadczeniem usług społecznych i pomaganiem innym, np. pracownicy ochrony zdrowia, pracownicy socjalni, nauczyciele. Problem wypalenia zawodowego często dotyka również osoby, których praca wymaga częstych kontaktów z innymi: handlowców, pracowników działów obsługi klienta, menedżerów.

Jak wspomnieliśmy wcześniej, wypaleniu zawodowemu sprzyjają też niektóre cechy osobowości i postawy. Podatne na wypalenie są zwłaszcza osoby nadmiernie skupione na pracy, mające w związku z nią duże oczekiwania i stawiające sobie wysokie, nierealistyczne cele.

Co ciekawe, wypalenie zawodowe stanowi realne zagrożenie nie tylko dla osób z długim stażem pracy. Coraz częściej objawy wypalenia zawodowego pojawiają się u dobrze wykształconych, młodych ludzi, którzy dopiero rozpoczynają karierę.

Fazy wypalenia zawodowego

Wypalenie zawodowe nie jest chwilowym zmęczeniem pracą, które mija po kilku dniach odpoczynku. Rozwija się przez dłuższy czas i może utrzymywać się miesiącami, a nawet latami.

American Psychology Association wyróżniło kilka faz rozwoju wypalenia zawodowego:

• miesiąc miodowy – okres pełnej satysfakcji z działalności zawodowej;
• przebudzenie – pracownik zauważa, że jego idealistyczna ocena pracy nie jest zgodna z rzeczywistością i zaczyna wkładać w nią coraz więcej energii, aby utrzymać jej pozytywny obraz;
• szorstkość – realizacja obowiązków wymaga coraz większego wysiłku, pojawiają się problemy w kontaktach z innymi;
• wypalenie pełnoobjawowe – pełne wyczerpanie fizyczne i psychiczne, pojawiają się stany depresyjne i chęć ucieczki;
• odradzanie – czas leczenia „ran” powstałych w wyniku wypalenia zawodowego.

Jak radzić sobie z wypaleniem zawodowym?

Wypalenie zawodowe odbija się na zdrowiu fizycznym i psychicznym osoby nim dotkniętej. Wpływa na funkcjonowanie w pracy, ale nie tylko – negatywne doświadczenia na gruncie zawodowym mogą oddziaływać również na inne sfery życia, takie jak relacje rodzinne.

Pracownicy odczuwający objawy wypalenia zawodowego często próbują z nim walczyć, biorąc dłuższy urlop lub decydując się na zmianę pracy. Nie zawsze przynosi to jednak poprawę – dużo zależy od etapu rozwoju wypalenia zawodowego i jego przyczyn. Najlepszym, co można zrobić, kiedy odpoczynek nie daje oczekiwanych rezultatów, jest zwrócenie się po profesjonalną pomoc do psychologa lub psychoterapeuty.

Jak uniknąć wypalenia zawodowego?

1. Dbaj o równowagę między życiem prywatnym a zawodowym – regularnie poświęcaj czas na rozrywkę, spotkania towarzyskie, hobby.
2. Prowadź zdrowy tryb życia – wysypiaj się, odżywiaj się odpowiednio i nie zapominaj o codziennej aktywności fizycznej.
3. W pracy ustalaj realistyczne, możliwe do osiągnięcia cele.
4. Pracuj nad poczuciem własnej wartości, odpornością na stres i umiejętnością stawiania granic.
5. Walcz z rutyną i dbaj o rozwój zawodowy – dąż do tego, aby praca i zakres obowiązków odpowiadały Twoim predyspozycjom i wartościom.

Polecamy artykuł: Zwolnienie na wypalenie zawodowe

Bibliografia:

1. Anczewska M., Psychiczne skutki stresu zawodowego, „Psychiatria po dyplomie” 2016, nr 5.
2. Anczewska M., Świtaj P., Roszczyńska J., Wypalenie zawodowe, „Postępy Psychiatrii i Neurologii” 2005, nr 14 (2), s. 67–77.
3. Godlewska-werner D., Czy to jest już wypalenie zawodowe?, „Psychologia w praktyce” 2019, nr 17.
4. Kamrowska A., Wypalenie zawodowe, „Polski Merkuriusz Lekarski” 2007, t. 23, nr 136, s. 317–319.