Obrzęk limfatyczny – skąd się bierze i na co wskazuje?

Rola limfy w organizmie

Limfa, inaczej chłonka, jest zabarwionym na żółto płynem tkankowym, który spływa do naczyń chłonnych i kolejno do węzłów chłonnych. Limfa jest odpowiedzialna za transportowanie i filtrowanie białek osocza oraz limfocytów.

Układ chłonny składa się z: 

• naczyń limfatycznych, 
• węzłów chłonnych (odpowiedzialnych za produkcję komórek odpornościowych i oczyszczanie limfy), 
• wątroby, 
• śledziony,
• migdałków, 
• naczyń chłonnych. 

Najmniejsze naczynia chłonne transportują limfę do krwiobiegu, a krążenie chłonki jest możliwe między innymi dzięki skurczom mięśni szkieletowych.

Rolą układu chłonnego jest przede wszystkim udział w procesach odpornościowych i zwalczanie drobnoustrojów. 

Transportuje także białka i tłuszcze, a krążenie limfy usprawnić może regularna aktywność fizyczna.

Obrzęk limfatyczny – objawy. Jak rozpoznać obrzęk limfatyczny?

Obrzęk limfatyczny objawia się opuchlizną, która najczęściej obejmuje kończyny dolne lub górne. 

Zobacz także: Zatrzymanie wody w organizmie – przyczyny, objawy. O czym świadczą opuchnięte kostki i stopy?

Opuchlizna początkowo nie jest bolesna, z czasem jednak obrzęk tkanki i skóry jest tak duży, że utrudnia prawidłowe poruszanie się, a opuchnięta okolica staje się tkliwa. Występujący obrzęk na kończynach dolnych objawia się także stwardnieniem skóry przodostopia, a potem do opuchlizny palców u stóp (tzw. kiełbaskowate palce). 

Następnie obrzęk prowadzi do słoniowacizny, a wraz z nią mogą pojawiać się zaburzenia równowagi, a także może dojść do zakażenia skóry i tkanki podskórnej.

Opuchlizna dotyczy jednej lub obu kończyn (częściej jednej), przy dużej opuchliźnie można zauważyć także stan zapalny tkanki i węzłów chłonnych, co dodatkowo potęguje tkliwość i zwiększa obrzęk.

W dużej mierze objawy obrzęku limfatycznego zależą od jego przyczyny – może rozwinąć się po kilku miesiącach lub nawet latach od operacji, wtedy mówimy o obrzęku pozapalnym. Jest on ciastowaty, po uciśnięciu kończyny pozostaje wgłębienie, które po chwili zanika. Potem obrzęk twardnieje, skóra jest mocno napięta i bardzo twarda.

Dodatkowe cechy obrzęku limfatycznego:

• bladość skóry,
• brak zwiększonej ciepłoty kończyny z obrzękiem,
• asymetria kończyn,
• dodatni objaw Stemmera (brak możliwości uchwycenia i uniesienia skóry na paluchu lub drugim palcu),
• powikłania skórne – grzybica lub róża.

Przyczyny obrzęku limfatycznego

Przyczyn obrzęku limfatycznego może być dużo, a pierwsze rozróżnienie dotyczy obrzęku pierwotnego i wtórnego:

1. obrzęk pierwotny związany jest głównie z wrodzonymi wadami, które utrudniają lub uniemożliwiają odpływ limfy z naczyń chłonnych. Bardzo często występują rodzinnie (choroba Milrova, powodująca także zastój chłonki w jelitach) albo skojarzone są z innym zaburzeniami rozwojowymi.

Należą do nich:

• zespół obrzęku limfatycznego-podwójny rząd rzęs lymphedema-distichiasis syndrome objawiający się obrzękiem limfatycznym karku i kończyn oraz podwójnym rzędem rzęs;
• zespół żółtych paznokci,
• zespół Turnera,
• zespół Noonana,
• zespół Proteusza.

2. obrzęk nabyty, który może być spowodowany przewlekłą niewydolnością żylną, przebytymi operacjami, podczas których doszło do uszkodzenia naczyń limfatycznych, a także:

• obrzęk pasożytniczy w przebiegu filariozy, choroby pasożytniczej tropikalnej, którą wywołują gatunki pasozytów: Wuchereria bancrofti, Brugia malayi, Brugia timori;

• obrzęki pozapalne będące powikłaniami zapalenia skóry, naczyń i węzłów chłonnych:

• pourazowe;
• żylno-limfatyczne;
• towarzyszące otyłości olbrzymiej i obrzękom tłuszczowym;
• towarzyszące chorobom tkanki łącznej (występują bardzo rzadko, najczęściej w przebiegu reumatoidalnego zapalenia stawów RZS, twardzinie układowej oraz w łuszczycowym zapaleniu stawów;
• idiopatyczne (bez przyczyny);
• przyjmowane leki (m.in. amlodypina, rozyglitazon, pregabalina, NLPZ),
• częste uciski, spowodowane np. przez zbyt ciasne ubrania;
• zmiany bliznowate.

W bardzo rzadkich przypadkach u osób ze słoniowacizną występuje rzadki nowotwór – mięsak limfatyczny. 

Z kolei obrzęk limfatyczny kończyn górnych może być także powikłaniem po mastektomii.

Obrzęk limfatyczny w ciąży

Obrzęk limfatyczny nóg i kostek może pojawiać się także w ciąży. Powinien jednak ustąpić niedługo po porodzie. 

Szacuje się, że dotyczy od 60 do 80 proc. kobiet ciężarnych w trakcie III trymestru ciąży. Obrzęk limfatyczny nie ma wpływu na przebieg ciąży, wynika ze zwiększonej objętości krążącej krwi w ciele kobiety oraz z ucisku powiększającej się macicy na naczynia żylne zlokalizowane w miednicy.

Dodatkowo w ciąży sprzyjają mu zmiany hormonalne zachodzące w organizmie i zatrzymanie wody.

Powikłania nieleczonego obrzęku limfatycznego

Do powikłań nieleczonego obrzęku limfatycznego należą: 

• stany zapalne wnikające w głąb skóry, do naczyń limfatycznych, 
• zakażenia bakteryjne i grzybicze skóry,
• martwica tkanek, 
• w skrajnym wypadku amputacja chorej kończyny.

Diagnozowanie obrzęku limfatycznego i jego przyczyn

W przypadku pojawienia się obrzęku limfatycznego należy udać się do lekarza, który przeprowadza wywiad z pacjentem, badanie palpacyjne, a także dokona pomiarów kończyn, aby mieć porównanie między zdrową a chorą kończyną. Pomiary są ważne także w kontekście monitorowania leczenia.

Do diagnozowania obrzęku wykorzystuje się także limfoscyntygrafię, badanie obrazowe umożliwiające określenie stopnia zaawansowania obrzęku oraz sprawdzenie, czy nie doszło do uszkodzeń w obrębie układu limfatycznego. 

Przebieg badania polega na podaniu w grzbietową powierzchnię stopy lub dłoni pod skórę radioznacznika. Podaje się go w zdrową i w chorą kończynę, aby móc porównać wyniki. 

Radioznacznik jest transportowany przez naczynia chłonne do węzłów chłonnych, gdzie za pomocą kamery odczytuje się jego aktywność. Dynamiczność wskaźnika maleje wraz z rosnącym obrzękiem limfatycznym.

Wśród innych badań, wykorzystywanych do diagnostyki, zalicza się USG Dopplera (aby wykluczyć lub potwierdzić zakrzepicę jako przyczynę obrzęku), tomografię komputerową lub rezonans magnetyczny.

Leczenie obrzęku limfatycznego

Leczenie obrzęku zależy w dużej mierze od jego przyczyn. Nie zaleca się stosowania przewlekłej farmakoterapii, a leczenie operacyjne rozważane jest jedynie w sytuacji, kiedy inne metody nie działają. 

W przypadku kobiet, u których obrzęk limfatyczny jest powikłaniem leczenia raka piersi, można zastosować leczenie mikrochirurgiczne, polegające na wytwarzaniu połączeń limfatyczno-żylnych.

W leczeniu obrzęków limfatycznych stosuje się także liposukcję, która pozwala na szybkie zmniejszenie objętości kończyny. Po liposukcji konieczne jest stosowanie opatrunków i pończoch lub rękawów o dużym stopniu ucisku.

Zobacz: Produkty na obrzęk limfatyczny

Drenaż limfatyczny jako metoda leczenia obrzęku

Fizjoterapia jest na ogół zalecana jako podstawowa metoda leczenia. Obejmuje ona na ogół drenaż (masaż) limfatyczny, polegający na uciskaniu kończyn, aby usprawnić przepływ limfy. 

Dostępne są także specjalne kombinezony uciskowe, które poprzez zaciskanie i rozluźnianie różnych partii pomagają w przepływie chłonki. 

Do metod fizjoterapii wykorzystywanych w leczeniu obrzęku limfatycznego zaliczane jest także bandażowanie kompresyjne oraz noszenie uciskowych pończoch lub rękawów. W niektórych wypadkach polecana jest gimnastyka odbarczająca.

Zobacz: Pończochy uciskowe

Do przeciwwskazań do wykonania masażu limfatycznego zaliczane się: ostre stany zapalne skóry, zakrzepica żył głębokich kończyn dolnych, niewydolność serca.

Zioła na obrzęk limfatyczny

Pomimo tego, że dostępne są tabletki na bazie ekstraktów roślinnych na obrzęki, to powinny być one stosowane sporadycznie, a główną metodą leczenia obrzęku limfatycznego powinna być fizjoterapia lub metody zalecone przez lekarza. 

Wśród ziół na obrzęki wyróżnia się preparaty moczopędne, m.in.: 

• pokrzywę, 
• malinę, 
• łopian, 
• krwawnik, 
• skrzyp, 
• mniszek lekarski, 
• trawę cytrynową,
• maść z kasztanowca. 

Skuteczność w walce z obrzękami wykazuje także ibuprofen, jednak leków przeciwzapalnych nie można stosować przewlekle i bez konkretnych wskazań.

Zawsze przed wdrożeniem jakiejkolwiek suplementacji lub leków bez recepty należy poradzić się lekarza.

Zobacz: Zioła i herbaty ziołowe

Zobacz: Preparaty moczopędne

Dieta i ćwiczenia w walce z obrzękiem

W walce z obrzękiem bardzo ważna jest prawidłowo zbilansowana dieta, różnorodna, z jednoczesnym wykluczeniem żywności wysokoprzetworzonej, cukru oraz produktów z białej mąki (lepiej wybierać zdrowe pełnoziarniste produkty). 

Ważna jest odpowiednia podaż wody (2,5-3 litry dziennie lub 35 ml na każdy kg masy ciała). Aktywność fizyczna oraz prawidłowo dobrane ćwiczenia usprawniają przepływ krwi i limfy, ale trzeba uważać, aby zbytnio nie obciążać chorej kończyny. Wśród zalecanych aktywności są m.in. joga i basen.

Profilaktyka obrzęków limfatycznych

Nie wolno ignorować żadnych zmian w ciele i należy zawsze być czujnym – w razie pojawienia się obrzęku należy udać się do lekarza, aby zdiagnozować przyczynę i wdrożyć leczenie. 

Ponadto w profilaktyce obrzęków i innych chorób znajdują się zdrowa dieta, odpowiednia dawka ruchu, unikanie noszenia zbyt ciasnej odzieży i obuwia, odpowiednie nawodnienie. Należy pamiętać o profilaktycznych badaniach.

To również może Cię zainteresować:

Obrzęk lipidowy. Przyczyny, objawy i leczenie lipodemii