Słoniowacizna – czy można wyleczyć ciężką postać obrzęku limfatycznego? 

Co to jest słoniowacizna i jakie są jej przyczyny? 

Słoniowacizna to ostatnie stadium obrzęku limfatycznego, czyli masywny, nasilony obrzęk kończyn (u mężczyzn również moszny) spowodowany utrudnionym odpływem limfy i jej akumulacją w tkankach. Pośród licznych przyczyn zakłócenia prawidłowego funkcjonowania pracy układu limfatycznego w organizmie człowieka, najczęściej wymienia się: 

1. pierwotny obrzęk limfatyczny będący wynikiem wrodzonych nieprawidłowości budowy i funkcji układu chłonnego, takich jak aplazja naczyń chłonnych i niewystarczająca produkcja limfy, hipoplazja i niewystarczająca zdolność transportowa chłonki, dziedzicznie uwarunkowane zaburzenie układu limfatycznego (choroba Milroya) i inne 

2. wtórny obrzęk limfatyczny spowodowany uszkodzeniem naczyń odprowadzających limfę, najczęściej na skutek: 

• urazów,  
• stanów zapalnych,  
• przewlekłej niewydolności żylnej,  
• choroby nowotworowej i terapii onkologicznej polegającej na usunięciu węzłów chłonnych i tworzących się w nich przerzutów oraz radioterapii,  
• reumatoidalnego zapalenia stawów,  
• twardziny układowej,  
• łuszczycowego zapalenia stawów,  
• infekcji bakteryjnych, grzybiczych, wirusowych i pasożytniczych prowadzących do stanów zapalnych naczyń chłonnych,  
• samouszkodzenia (np. w wyniku podwiązywania kończyn), 
• patologicznej otyłości, 
• powikłań pooperacyjnych.  

Statystycznie najczęstszą przyczyną rozwoju obrzęku limfatycznego, a czasem też słoniowacizny, są rozległe przerzuty raka piersi do węzłów chłonnych pachowych oraz ich operacyjne usunięcie.

Obrzęk limfatyczny ramienia po nowotworze piersi i limfadenektomii węzłów pachowych występuje u 10-30% pacjentek i nawet u 50% pacjentek po mastektomii z usunięciem węzłów chłonnych.

Wystąpienie obrzęku zdarza się również po biopsji węzła wartowniczego – szacunkowo dotyczy 1-20% pacjentek.  

Słoniowacizna jako III stadium obrzęku limfatycznego  

Obrzęk limfatyczny nie zawsze rozwija się od razu po uszkodzeniu naczyń limfatycznych, gdyż organizm potrafi wytworzyć mechanizmy kompensacyjne, które w pewnym zakresie stymulują istniejące naczynia do wzmożonej aktywności.

Zdarza się, że pomimo znacznych uszkodzeń, obrzęk limfatyczny w ogóle się u pacjenta nie pojawia, może też rozwinąć się z kilkuletnim opóźnieniem. Czasem jednak jest to proces błyskawiczny, a obrzęk pojawia się krótko po operacji czy urazie.

W miarę narastania obrzęku, akumulacja płynów bogatych w proteiny powoduje coraz większy rozrost tkanki łącznej w zajętych tkankach (tzw. fibrosis), a przez to twardnienie, pogrubienie chorego obszaru (sklerosis). Obecnie wyróżnia się kilka klinicznych stopni obrzęku limfatycznego: 

• Stadium 0 – obrzęk utajony, bez widocznych zmian w objętości kończyn, może trwać latami 

• Stadium I – obrzęk odwracalny, rozwija się delikatna opuchlizna, obrzęk jest miękki i plastyczny, ustępuje po uniesieniu kończyn, pojawia się wgłębienie po uciśnięciu palcem 

• Stadium II – obrzęk nieodwracalny, twardy i nieelastyczny, nie ustępuje po uniesieniu kończyn, jest konsekwencją nadmiaru tkanki łącznej    

• Stadium III – słoniowacizna, obrzęk bardzo twardy i masywny z dalszym narastaniem tkanki łącznej i tkanki tłuszczowej, zwiększona objętość kończyny, deformacje, wybrzuszenia, grudkowate narośla, zwiększone ryzyko infekcji, skóra podatna na rozwój głębokich, trudnych do wygojenia ran  

Słoniowacizna – objawy choroby 

Lokalizacje objęte obrzękiem limfatycznym to najczęściej kończyny dolne i ramiona, a u mężczyzn również krocze.

Ostatnie, trzecie stadium choroby, czyli słoniowacizna, jest dla pacjenta ogromnie obciążającym doświadczeniem, gdyż dochodzi już do znacznego pogrubienia skóry i organizowania się podskórnego płynu z zawieszonymi w nim białkami i komórkami w tkankę łączno-tłuszczową o dużej objętości, niesymetrycznego powiększenia kończyny, zaburzenia proporcji ciała i utrudnionego funkcjonowania nawet w codziennych sytuacjach.

Charakterystyczne objawy słoniowacizny to:  

• ogromny, wciąż powiększający się obrzęk: słoniowacizna nóg, ramion lub krocza (słoniowacizna jąder u mężczyzn) 

• stwardniała skóra na obszarze objętym obrzękiem  

• wybrzuszenia, guzowate narośla i inne deformacje zajętego obszaru ciała 

• uczucie ciężkości, rozpierania w kończynie 

• problemy z poruszaniem chorą kończyną  

• możliwy ból chorej kończyny  

• większa podatność na infekcje bakteryjne (częste zachorowania na różę, np. u kobiet po mastektomii i z obrzękiem limfatycznym kończyny górnej) 

Słoniowacizna – leczenie 

Gdy u pacjenta dochodzi do rozwoju ostatniego stadium obrzęku limfatycznego, czyli słoniowacizny nóg, ramion, czasem też słoniowacizny moszny, leczenie i rehabilitacja nie przynoszą szybkich rezultatów, a powrót do sprawności i akceptowalnego wyglądu zajętego obszaru może trwać wiele miesięcy.

Możliwe postępowanie u pacjenta ze słoniowacizną obejmuje: 

• leczenie miejscowe przy pomocy kremów i maści zmniejszających ryzyko rozwoju owrzodzeń, ran i rozwijających się na tym podłożu infekcji bakteryjnych 

• leczenie przeciwobrzękowe 

• kompleksowa fizjoterapia mająca na celu możliwie jak najszybsze zmniejszenie obrzęku poprzez usunięcie płynu nagromadzonego w przestrzeni podskórnej oraz podtrzymywanie tego efektu do końca życia – techniki wykorzystywane w tym celu to: 

1. kompresjoterapia w postaci wielowarstwowego bandażowania i noszenia produktów uciskowych (rękawów, rajstop, pończoch), odpowiednich dla różnych etapów leczenia,  
2. rehabilitacja ruchowa, 
3. drenaż limfatyczny (masaż umożliwiający ewakuację chłonki z opuchniętego obszaru) – profesjonalny u fizjoterapeuty oraz automasaż w warunkach domowych (po przeszkoleniu), 

• leczenie operacyjne, wybierane w przypadku pacjentów opornych na fizjoterapię obrzęków limfatycznych. 

Część pacjentów z rozwiniętą słoniowacizną potrzebuje profesjonalnego wsparcia psychologicznego, gdyż choroba może znacząco wpływać na jakość ich życia, wygląd i odbiór społeczny, może być przyczyną poważnych ograniczeń w codziennych czynnościach, doświadczania bólu i dyskomfortu fizycznego i psychicznego.

W niektórych przypadkach, zwłaszcza gdy leczenie nie daje oczekiwanych rezultatów, a rokowania nie są korzystne, u pacjenta mogą rozwinąć się zaburzenia depresyjne lub lękowe, wymagające konsultacji z psychiatrą.  

To również może Cię zainteresować:

Choroby skóry – zakaźne, pasożytnicze, autoimmunologiczne. Dermatozy: objawy, higiena i profilaktyka