Ortoreksja – objawy, przyczyny i leczenie nadmiernej kontroli jedzenia

Czym jest ortoreksja?

Termin „ortoreksja” wprowadził w 1997 roku amerykański lekarz Steven Bratman. Pojęcie opisuje utrwalone zaabsorbowanie zdrowotnością i „czystością” żywności, któremu towarzyszą patologiczne zachowania żywieniowe, sztywność i pogorszenie funkcjonowania.

Ortoreksja nie jest obecnie formalnie uznana za oddzielną jednostkę chorobową w DSM-5-TR ani ICD-11. Badania naukowe opisują ją jednak jako możliwe nowe zaburzenie z pogranicza spektrum zaburzeń odżywiania i zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych. Nie ma zgody, czy jest to wariant zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych, odrębny problem, czy zjawisko łączące mechanizmy innych zaburzeń psychicznych.

Ortoreksja a zdrowe odżywianie

Zdrowa dieta jest różnorodna i elastyczna. Uwzględnia potrzeby organizmu, zalecenia medyczne, przyjemność i styl życia. Ograniczanie fast foodów, aktywność fizyczna czy planowanie posiłków nie oznaczają zaburzenia.

W ortoreksji wybór produktów żywnościowych bywa uwarunkowany przede wszystkim lękiem i potrzebą kontroli. Osoba dzieli żywność na „czystą”, „bezpieczną” lub „zakazaną”, a spożywanie produktu spoza listy wywołuje napięcie. Myślenie o zdrowym jedzeniu zajmuje coraz więcej czasu, a dieta zaczyna dominować nad głodem, sytością, relacjami i odpoczynkiem.

Jakie są objawy ortoreksji?

Objawy ortoreksji mogą rozwijać się stopniowo. Początkowo zachowanie bywa odbierane jako wyjątkowa dyscyplina lub nadmierna troska o zdrowie. Z czasem pojawiają się:

• obsesyjne kontrolowanie składu i pochodzenia spożywanych produktów;
• eliminowanie grup produktów bez wskazań medycznych;
• restrykcyjna dieta i rytuały związane z posiłkami;
• kompulsywne planowanie posiłków i zakupów;
• lęk przed „niezdrowym” jedzeniem;
• natrętne myśli o wpływie żywności na organizm;
• poczucie winy po odstępstwie od zasad;
• rezygnowanie ze spotkań i ograniczanie kontaktów towarzyskich;
• ocenianie własnej wartości przez sposób odżywiania;
• izolacja społeczna.

O problemie świadczą nasilenie, sztywność i wpływ objawów na stan zdrowia. Zachowania ortorektyczne mogą dotyczyć rodzaju jedzenia oraz sposobu przygotowywania posiłków.

Jakie są przyczyny ortoreksji?

Przyczyny ortoreksji nie zostały jednoznacznie ustalone. Znaczenie mogą mieć czynniki psychologiczne, takie jak perfekcjonizm, sztywność poznawcza, potrzeba kontroli, lęk, niskie poczucie własnej wartości i wcześniejsze zaburzenia odżywiania.

Wpływ mogą mieć także presja społeczna, kultura fit, idealizacja zdrowego stylu życia i treści publikowane w mediach społecznościowych. Nie oznacza to, że same media społecznościowe powodują ortoreksję, ale mogą wzmacniać przekonanie, że wartość osoby zależy od „idealnych” wyborów żywieniowych.

U części osób restrykcyjne zachowanie chwilowo zmniejsza niepewność. Z czasem lista akceptowanych produktów się skraca, a niskie poczucie bezpieczeństwa i obniżony nastrój mogą podtrzymywać problem.

Jakie są skutki ortoreksji?

Ortoreksja może prowadzić do niedożywienia mimo przekonania, że sposób jedzenia służy zdrowiu. Eliminacja wielu grup produktów zwiększa ryzyko poważnych niedoborów witamin, składników mineralnych, energii, białka i tłuszczów.

Skutki ortoreksji mogą obejmować utratę masy ciała, ogólne osłabienie, zawroty głowy, bóle brzucha i zaburzenia snu. Przy długotrwałych restrykcjach mogą wystąpić zaburzenia hormonalne i inne następstwa niedożywienia.

Konsekwencje psychiczne i społeczne obejmują lęk, konflikty rodzinne, unikanie wspólnych posiłków i izolację społeczną. Osoby cierpiące na ortoreksję mogą rezygnować z podróży i spotkań, ponieważ nie kontrolują składu jedzenia.

Ortoreksja a anoreksja, bulimia i OCD

Ortoreksja i anoreksja psychiczna mogą prowadzić do restrykcyjnej diety, niedożywienia i spadku masy ciała, ale nie są tym samym. W anoreksji centralne znaczenie mają zwykle masa i kształt ciała oraz lęk przed przytyciem. W ortoreksji głównym przedmiotem zaabsorbowania jest jakość i postrzegana zdrowotność żywności.

Bulimia psychiczna obejmuje napady objadania się oraz zachowania kompensacyjne, czego ortoreksja sama w sobie nie zakłada. Zaburzenia mogą jednak współwystępować. Podobieństwo do OCD dotyczy natrętnych myśli, rytuałów i sztywnych reguł, lecz ortoreksja nie została formalnie uznana za jedno z zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych.

Jak wygląda diagnostyka ortoreksji?

Nie istnieją oficjalne kryteria ani jeden test potwierdzający ortoreksję psychiczną. Ocena obejmuje wywiad psychologiczny lub psychiatryczny, analizę zachowań żywieniowych i ocenę stanu odżywienia.

Specjalista pyta o eliminowane produkty, czas poświęcany na planowanie posiłków, emocje pojawiające się po odstępstwach oraz unikanie kontaktów towarzyskich. Lekarz rodzinny lub dietetyk kliniczny może ocenić sposób żywienia, dynamikę zmian masy ciała, nawodnienie i wyniki badań wskazujące na niedobory lub zaburzenia elektrolitowe.

Nasilenia problemu nie należy oceniać wyłącznie na podstawie masy ciała lub BMI. Osoba może doświadczać poważnych niedoborów, pogorszenia stanu fizycznego i znacznego cierpienia psychicznego również wtedy, gdy jej masa ciała nie wydaje się bardzo niska.

Diagnostyka różnicowa obejmuje anoreksję, bulimię, ARFID, OCD, depresję, zaburzenia lękowe oraz diety wynikające z alergii i innych chorób. Kwestionariusze przesiewowe nie zastępują pełnej diagnozy.

Jak wygląda leczenie ortoreksji?

Nie ma jednego zatwierdzonego standardu leczenia ortoreksji. Plan pomocy powinien uwzględniać stan zdrowia, zakres restrykcji, poziom lęku oraz występowanie innych zaburzeń psychicznych.

Psychoterapia może koncentrować się na perfekcjonizmie, sztywności zasad, lęku i nadmiernej potrzebie kontroli. Terapia poznawczo-behawioralna może obejmować pracę nad przekonaniami dotyczącymi zdrowego jedzenia, stopniowe rozszerzanie diety oraz odzyskiwanie elastyczności.

Wsparcie dietetyczne i edukacja żywieniowa służą przywróceniu odpowiedniej podaży energii i składników odżywczych. Celem leczenia nie jest stworzenie kolejnej „idealnej” diety, lecz odbudowanie bezpiecznej relacji z jedzeniem.

Osoba, która przez dłuższy czas bardzo znacząco ograniczała jedzenie, nie powinna samodzielnie gwałtownie zwiększać ilości spożywanego pokarmu. Przy ciężkim niedożywieniu może wystąpić zespół ponownego odżywienia, związany z groźnymi zmianami stężenia elektrolitów, zwłaszcza fosforanów, potasu i magnezu. Przywracanie odpowiedniego odżywiania może w takiej sytuacji wymagać nadzoru lekarskiego, badań laboratoryjnych, monitorowania stanu organizmu i stopniowego zwiększania podaży energii zgodnie z indywidualnym planem.

W procesie leczenia ortoreksji mogą uczestniczyć psycholog, psychoterapeuta, psychiatra, dietetyk kliniczny i lekarz rodzinny. Farmakoterapia nie leczy samej ortoreksji, lecz może być stosowana przy depresji, OCD lub zaburzeniach lękowych.

Kiedy warto zgłosić się po pomoc?

Pomocy specjalistycznej warto szukać, gdy lista akceptowanych produktów stale się skraca, jedzenie wywołuje lęk, a zasady utrudniają pracę, naukę, odpoczynek i kontakty z ludźmi. Konsultacji wymagają także utrata masy ciała, objawy niedoborów, zaburzenia hormonalne oraz pogorszenie nastroju.

Pilnej oceny medycznej wymagają omdlenia, odwodnienie, kołatanie serca, ból w klatce piersiowej, nasilone osłabienie, splątanie, szybka utrata masy ciała, objawy znacznego niedożywienia lub niemożność spożywania wystarczającej ilości jedzenia.

Jak wspierać osobę z ortoreksją?

Nie należy wyśmiewać zasad, zawstydzać ani zmuszać osoby do zjedzenia „zakazanego” produktu. Lepiej mówić o konkretnych zmianach – lęku, zmęczeniu, izolacji społecznej i pogorszeniu stanu zdrowia.

Osoba doświadczająca problemu może potrzebować czasu, aby zauważyć co się dzieje. Pomocne jest unikanie oceniania jedzenia jako „dobrego” lub „złego”, zapewnienie wsparcia i zachęcanie do konsultacji.