Osobowość anankastyczna – objawy, leczenie oraz wpływ na relacje i związki

Co to jest osobowość anankastyczna? 

Osobowość anankastyczna to zaburzenie osobowości, które może być zdiagnozowane przez psychologa lub psychiatrę na podstawie opisywanych przez pacjenta objawów.  

Cechy charakterystyczne osoby anankastycznej to między innymi: 

• potrzeba kontroli (własnych myśli, zachowania, a także innych osób); 
• brak elastyczności w działaniu; 
• dążenie do perfekcji, ciągłe kontrolowanie wyników wykonywanych przez siebie zadań; 
• niechęć do podejmowania spontanicznych aktywności; 
• powściągliwość w reakcjach, trudność w wyrażaniu emocji. 

Osobowość anankastyczna – objawy 

Jak rozpoznać osobowość anankastyczną? Objawy to między innymi: 

• Trudności z podejmowaniem decyzji – prowadzi to często do maksymalnego odwlekania momentu, gdy trzeba dokonać wyboru. Dzięki temu mechanizmowi osoba anankastyczna  ma poczucie kontroli nad rzeczywistością – uchylając się od podjęcia decyzji, do końca zachowuje alternatywne rozwiązania danej sytuacji. W ten sposób unika niepewności związanej z dalszymi działaniami i z tym co przyniesie wybrana przez nią możliwość postępowania.  
• Tworzenie list i wykonywanie czynności w określonej kolejności – jest to jedna z metod, która pozwala zapewnić poczucie kontroli i porządku. Osoby anankastyczne mogą planować punkty do wykonania w bardzo precyzyjny i przemyślany sposób, a każda niezaplanowana zmiana może wywoływać uczucie niepokoju.  
• Ścisłe przestrzeganie regulaminów i zasad – jednym z objawów osobowości anankastycznej jest brak spontaniczności i niechęć do ryzyka. Osoba z tym zaburzeniem zwykle potrzebuje jasno wytyczonych ścieżek postępowania – sztywno trzyma się wszelkich reguł i norm. W działaniu osób anankastycznych można zaobserwować brak kreatywności i lęk przed wyjściem poza ogólnie przyjęte ramy. 
• Perfekcjonizm i skupienie na szczegółach – osoby anankastyczne mocno angażują się w wykonywane obowiązki, często kosztem przyjemności i relacji z rodziną i przyjaciółmi. Obawa przed utratą kontroli sprawia, że osoby o takim typie osobowości rzadko delegują zadania poświęcając dużo czasu na ich samodzielną realizację.  Nadmierne przywiązywanie uwagi do detali może utrudniać osiąganie celów. 

Osobowość anankastyczna w związku 

Jak zachowuje się osoba anankastyczna w związku? Niektóre cechy tego typu zaburzenia osobowości, mogą w znaczący sposób wpływać na relację, są to m.in.:   

1. Trudności z rozpoznawaniem i wyrażaniem własnych emocji, co może skutkować także brakiem umiejętności odczytywania emocji innych.   
2. Tendencja do przesadnego analizowania sytuacji i próby znalezienia rozwiązania idealnego. Taka postawa może prowadzić do utknięcia w szczegółach i przeszkadzać w efektywnym rozwiązywaniu konfliktów.  
3. Wysokie wymagania stawiane partnerowi. Osoba anankastyczna ma tendencję do kontrolowania otoczenia oraz narzucania innym sztywnych, ustalonych przez siebie zasad, co może być szczególnie uciążliwe w związku. 
4. Osoby anankastyczne często odbierane są jako powściągliwe i wycofane. Spontaniczne reakcje są u nich blokowane przez mechanizm kontroli. Mogą wykazywać brak zaufania w stosunku do innych i mieć trudności z utrzymaniem relacji. 

Osobowość anankastyczna – przyczyny 

Pierwsze symptomy zaburzenia można zauważyć w okresie wkraczania w dorosłość. Przyczyny rozwoju osobowości anankastycznej nie są do końca zbadane – uważa się, że wpływ mają między innymi czynniki: 

• genetyczne (predyspozycje do ujawnienia się niektórych cech mogą być dziedziczone);  
• psychologiczne (cechy osobowości i temperament); 
• środowiskowe (związane z wychowaniem – np. wysokie wymagania rodziców, krytyka i brak akceptacji, a także nadopiekuńczość).  

Osobowość anankastyczna – leczenie 

Leczenie osobowości anankastycznej obejmuje przede wszystkim psychoterapię – najczęściej długotrwałą, choć niektóre objawy mogą ustąpić po krótszym czasie trwania terapii.  

Ten typ zaburzenia osobowości powstaje na skutek utrwalonych sposobów reakcji. Do ich zmiany potrzebne jest wypracowanie nowych wzorców zachowania oraz nazwanie i przeżycie emocji związanych z wydarzeniami z wczesnego dzieciństwa. Proces ten wymaga cierpliwości, czasu i doświadczonego psychoterapeuty, przy którym pacjent będzie czuł się bezpiecznie.   

Pacjent może jednocześnie cierpieć na depresję lub dodatkowo może występować nasilenie objawów kompulsywnych. Wtedy oprócz psychoterapii, lekarz psychiatra zwykle podejmuje decyzję o zastosowaniu leków przeciwdepresyjnych i przeciwlękowych. 

Zobacz także: Nerwice natręctw – objawy, przyczyny i leczenie

Osobowość anankastyczna a narcyzm 

Osoba anankastyczna może wykazuje pewne cechy, które przypisuje się osobom narcystycznym. Jednak warto pamiętać, że są to dwa odrębne zaburzenia osobowości i nie należy ich mylić. 

Osobowość anankastyczna i narcyzm w związku  

Podobieństwo między osobowością anankastyczną i narcyzmem może być widoczne w związkach budowanych przez osoby z tymi zaburzeniami.  

Partner osoby anankastycznej często ma uczucie bycia stale kontrolowanym i ocenianym – jeśli osoba anankastyczna czuje, że traci kontrolę może obwiniać otoczenie i próbować wymusić określony sposób postępowania na partnerze.

Podobne zachowania w relacji można zaobserwować u osób z zaburzeniem narcystycznym – natomiast mechanizm, który prowadzi do tego typu reakcji różni się u osobowości anankastycznej i narcystycznej.  

Osobowość anankastyczna a narcyzm – perfekcjonizm 

Inną cechą wspólną osób anankastycznych i narcystycznych jest perfekcjonizm.  

Różnica widoczna jest m.in. w sposobie myślenia oraz w motywacji do podejmowania działań – osoba anankastyczna skupiona jest na ciągłym doskonaleniu i kontroli rezultatów. W przypadku narcyzmu przy wykonywaniu różnych zadań na pierwszy plan wysuwa się oczekiwanie pochwał i podziwu. Osoby narcystyczne z reguły uważają się za wyjątkowe i nieomylne, podczas gdy osoby anankastyczne częściej odczuwają niepewność i potrzebę akceptacji. 

To również może Cię zainteresować:

Dysmorfofobia – obraz samego siebie w krzywym zwierciadle