Alergia na Penicillium – objawy, badania i leczenie

Czym jest alergia na Penicillium?

Alergia na Penicillium jest reakcją alergiczną, w której układ odpornościowy rozpoznaje określone alergeny grzybów z rodzaju Penicillium. Największe znaczenie ma kontakt drogą wziewną z cząstkami obecnymi w powietrzu.

Zarodniki grzybów są ważnym nośnikiem alergenów w powietrzu, ale nie jedynym, bo znaczenie mogą mieć również inne fragmenty grzybni. U osób uczulonych ekspozycja może wywoływać objawy alergiczne ze strony nosa, oczu i dróg oddechowych. Sam kontakt z pleśnią nie oznacza jednak, że jest ona przyczyną alergii ani że wywoła objawy u każdej osoby.

CDC wskazuje, że przebywanie w wilgotnym i zagrzybionym środowisku wiąże się m.in. z objawami ze strony górnych dróg oddechowych, kaszlem i świstami oraz nasileniem astmy u pacjentów z astmą.

Penicillium – co to za grzyby?

Penicillium to zróżnicowany rodzaj obejmujący setki gatunków grzybów pleśniowych. Współczesne zestawienia taksonomiczne wyróżniają około 600 zaakceptowanych gatunków Penicillium, dlatego starsze informacje mówiące o około 220 gatunkach są nieaktualne.

Grzyby z rodzaju Penicillium występują w środowisku zewnętrznym i wewnątrz budynków. Ich zarodniki oraz inne cząstki mogą znajdować się w powietrzu i kurzu domowym. Konidia Penicillium są przy tym bardzo małe, ponieważ zwykle mają około 2–5 μm średnicy. Rozwojowi pleśni sprzyjają wilgoć, materia organiczna i niewystarczająca wentylacja. Sama alergia na pleśń jest jednak pojęciem szerszym, ponieważ może dotyczyć uczulenia na różne rodzaje grzybów, nie tylko Penicillium.

Alergia na Penicillium a alergia na pleśnie

Penicillium jest jednym z wielu rodzajów grzybów mogących powodować alergię wziewną. Do ważnych aeroalergenów należą także grzyby z rodzaju Alternaria, rodzaju Cladosporium i rodzaju Aspergillus. Alternaria i Cladosporium należą do najczęściej monitorowanych i najważniejszych alergennych grzybów występujących w powietrzu atmosferycznym w Europie.

Gdzie występują grzyby Penicillium?

Zarodniki Penicillium mogą występować w powietrzu, kurzu oraz na materiałach organicznych. W pomieszczeniach ich rozwojowi sprzyjają przede wszystkim przecieki, zalania, kondensacja pary wodnej oraz długotrwałe zawilgocenie.

Czynniki środowiskowe mają duży wpływ na stężenie zarodników grzybów. Nie oznacza to jednak, że każda wilgotna powierzchnia lub widoczny nalot zawiera właśnie Penicillium.

Penicillium w domu

Warunki sprzyjające rozwojowi grzybów pleśniowych występują m.in.:

• na zawilgoconych ścianach i sufitach,
• w miejscach po zalaniu,
• przy nieszczelnych instalacjach, rurach lub dachach,
• w wilgotnych pomieszczeniach, piwnicach i łazienkach,
• na mokrych dywanach, wykładzinach i tapicerce,
• na płytach gipsowych, drewnie, tapetach i innych materiałach organicznych.

Stare dywany same w sobie nie są przyczyną alergii, ale jeśli pozostają stale zawilgocone, mogą stwarzać warunki sprzyjające rozwojowi pleśni.

WHO wskazuje, że podstawą ograniczania zdrowotnych skutków zawilgocenia budynków jest zapobieganie trwałej wilgoci i rozwojowi mikroorganizmów.

Czy każda pleśń na ścianie to Penicillium?

Nie, rodzaju grzyba nie można wiarygodnie rozpoznać wyłącznie na podstawie koloru lub wyglądu nalotu.

Różne pleśnie mogą wyglądać podobnie, dlatego określenia takie jak „zielona pleśń” nie pozwalają potwierdzić obecności Penicillium. Przy widocznej pleśni najważniejsze jest usunięcie jej oraz przyczyny wilgoci, a nie samodzielne ustalanie gatunku.

Nie istnieje także uniwersalna liczba zarodników w 1 m³ powietrza, która pozwalałaby rozpoznać alergię na Penicillium. Opisywany w części publikacji próg około 2800 zarodników/m³ dotyczył objawów u osób uczulonych na Cladosporium w konkretnym badaniu i nie powinien być odnoszony do Penicillium.

Jakie są objawy alergii na Penicillium?

Objawy alergii na Penicillium nie są charakterystyczne wyłącznie dla tego rodzaju grzyba! Przypominają objawy innych alergii wziewnych.

Objawy uczulenia mogą obejmować:

• wodnisty katar,
• kichanie,
• świąd lub niedrożność nosa,
• łzawienie oczu,
• świąd, zaczerwienienie lub podrażnienie oczu,
• napadowy kaszel,
• świszczący oddech,
• duszność.

Katar i kichanie

Wodnisty katar, kichanie, świąd oraz uczucie zatkania nosa należą do najczęstszych objawów alergicznego nieżytu nosa.

Istotną wskazówką może być nasilanie się objawów w określonych wilgotnych pomieszczeniach. Sam taki związek nie pozwala jednak ustalić, że ich przyczyną jest konkretnie Penicillium.

Łzawienie i podrażnienie oczu

Alergia wziewna może powodować łzawienie oczu, ich świąd, pieczenie i zaczerwienienie. Takie objawy alergiczne często współistnieją z nieżytem nosa.

Podobne dolegliwości mogą mieć również inne przyczyny, dlatego samo podrażnienie oczu nie potwierdza uczulenia na Penicillium.

Napadowy kaszel

Alergia na grzyby może powodować lub nasilać kaszel, ale nie jest to objaw swoisty dla Penicillium.

Napadowy kaszel, zwłaszcza współistniejący ze świszczącym oddechem, dusznością lub uciskiem w klatce piersiowej albo występujący podczas wysiłku czy nocą, wymaga oceny dolnych dróg oddechowych.

Świszczący oddech i duszność

Świszczący oddech i duszność mogą wskazywać na zajęcie dolnych dróg oddechowych. Szczególne znaczenie mają u osób z rozpoznaną lub podejrzewaną astmą oskrzelową.

Ekspozycja na alergeny grzybów może u części pacjentów z astmą nasilać objawy ze strony układu oddechowego. Nie oznacza to jednak, że każdy epizod duszności u osoby uczulonej na Penicillium jest wywołany właśnie tym alergenem.

Alergia na Penicillium a astma – jaki jest związek?

Alergia na grzyby może współistnieć z astmą oskrzelową, a ekspozycja na grzyby może nasilać objawy choroby. GINA wskazuje na związek między ekspozycją na grzyby a zaostrzeniami astmy.

Kiedy objawy wymagają pilnej pomocy?

Pilnej pomocy medycznej wymagają m.in.:

• szybko narastająca lub ciężka duszność,
• niemożność swobodnego mówienia z powodu duszności,
• sinienie,
• zaburzenia świadomości, znaczna senność lub splątanie,
• bardzo słaby przepływ powietrza u osoby z ciężkim zaostrzeniem astmy.

W takiej sytuacji należy pilnie wezwać pomoc medyczną pod numerem 112 lub 999!

Alergia na Penicillium a alergia na penicylinę – czy to to samo?

Nie, alergia na Penicillium i alergia na penicylinę to dwa różne problemy.

Pierwsza jest najczęściej alergią wziewną na alergeny grzybów pleśniowych. Druga oznacza nadwrażliwość na lek z grupy antybiotyków beta-laktamowych.

Samo uczulenie na Penicillium nie oznacza zwiększonego ryzyka alergii na penicylinę i nie jest wskazaniem do unikania antybiotyków penicylinowych.

Dlaczego Penicillium i penicylina są mylone?

Pomyłka wynika przede wszystkim z historii odkrycia penicyliny. Antybiotyk został odkryty dzięki substancji wytwarzanej przez grzyby z rodzaju Penicillium.

Mechanizmy alergii są jednak inne. W alergii polekowej reakcja układu odpornościowego dotyczy struktur związanych z lekiem, a nie wziewnych alergenów Penicillium.

Czy uczulenie na Penicillium zwiększa ryzyko alergii na penicylinę?

Nie ma dowodów, aby uczulenie na Penicillium samo w sobie zwiększało ryzyko alergii na penicylinę.

Dodatni test na Penicillium nie jest wskazaniem do profilaktycznego unikania penicyliny G, penicyliny V, amoksycyliny ani innych penicylin!

Penicylina G i penicylina V

Penicylina G i penicylina V są lekami z grupy penicylin. Podejrzenie nadwrażliwości na te antybiotyki wymaga osobnej diagnostyki alergii polekowej.

Wynik testów alergicznych na Penicillium nie pozwala przewidywać reakcji po podaniu leku.

Anafilaksja po penicylinie a alergia na Penicillium

Objawów alergii na penicylinę nie należy mylić z objawami alergii wziewnej na Penicillium.

Natychmiastowa reakcja alergiczna na penicylinę może pojawić się szybko, zwykle w ciągu pierwszej godziny po podaniu leku! Może obejmować pokrzywkę, obrzęk naczynioruchowy, objawy oddechowe, a w rzadkich przypadkach wstrząs anafilaktyczny.

Nie są to typowe objawy wdychania zarodników Penicillium. W alergii wziewnej dominują nieżyt nosa, objawy oczne, a u części osób objawy astmy.

Jak diagnozuje się alergię na Penicillium?

Rozpoznanie wymaga zestawienia objawów alergii i ekspozycji z wynikami badań potwierdzających sensytyzację.

Diagnostyka może obejmować:

1. Szczegółowy wywiad.
2. Ocenę związku objawów z ekspozycją.
3. Punktowe testy skórne.
4. Oznaczenie swoistych przeciwciał IgE.

Wywiad alergologiczny

Lekarz bierze pod uwagę m.in. czas i miejsce występowania objawów, obecność wilgoci i pleśni, ekspozycję zawodową, sezonowość dolegliwości oraz współistniejące choroby alergiczne.

Punktowe testy skórne

Testy skórne mogą wykazać IgE-zależną sensytyzację na alergeny Penicillium.

Diagnostyka alergii na grzyby ma jednak ograniczenia. Ekstrakty grzybowe różnych producentów mogą różnić się zawartością alergenów, co wpływa na porównywalność wyników.

Swoiste IgE

Swoiste IgE oznacza się we krwi. Badanie wykrywa przeciwciała IgE skierowane przeciwko określonemu źródłu alergenowemu.

Może być uzupełnieniem lub alternatywą dla testów skórnych. Nie istnieje jednak jedna wartość przeciwciał IgE, która bez uwzględnienia objawów potwierdzałaby kliniczną alergię na Penicillium.

Czy dodatni test oznacza alergię?

Nie, dodatni wynik testu skórnego lub oznaczenia swoistych IgE potwierdza sensytyzację, ale nie zawsze klinicznie istotną alergię.

Rozpoznanie wymaga zgodności pomiędzy wynikiem badania, ekspozycją i rzeczywistymi objawami alergicznymi. Z tego powodu leczenie alergii ani szerokie ograniczenia środowiskowe nie powinny być wdrażane wyłącznie na podstawie dodatniego wyniku panelu.

Penicillium notatum i Penicillium chrysogenum – skąd różne nazwy w wynikach?

W wynikach badań i piśmiennictwie można spotkać nazwy Penicillium notatum oraz Penicillium chrysogenum.

W nomenklaturze alergenów WHO/IUIS P. chrysogenum występuje z informacją o starszej nazwie P. notatum. Nie należy więc interpretować tych określeń jako dwóch niezależnych „typów alergii”.

Taksonomia grzybów zmienia się wraz z rozwojem metod molekularnych, dlatego znaczenie wyniku należy odnosić do alergenu wykorzystanego w konkretnym teście, a nie wyłącznie do nazwy widocznej na wydruku.

Alergia na Penicillium a Alternaria, Aspergillus i Cladosporium

U osób nadwrażliwych można stwierdzić sensytyzację na kilka rodzajów grzybów, np. Penicillium, Alternaria, Aspergillus i Cladosporium.

Może to oznaczać rzeczywiste współuczulenie, ale część wyników może być związana z reaktywnością krzyżową między alergenami. Dodatni wynik wobec Penicillium nie oznacza automatycznie uczulenia na grzyby rodzaju Alternaria, rodzaju Aspergillus czy rodzaju Cladosporium.

Alternaria alternata jest jednym z najlepiej poznanych źródeł silnych aeroalergenów grzybowych, ale nie oznacza to, że każda alergia na grzyby jest wywołana właśnie przez Alternaria.

Czy alergia na Penicillium jest całoroczna?

Alergia na grzyby może mieć charakter zarówno sezonowy, jak i całoroczny!

Zarodniki wielu grzybów są obecne w powietrzu atmosferycznym przez większą część roku, ale ich stężenie silnie się zmienia. W Polsce i innych krajach klimatu umiarkowanego najwyższe stężenia wielu zarodników zewnętrznych, szczególnie Alternaria i Cladosporium, obserwuje się zwykle w okresie letnim czy, mówiąc nieco szerzej, w cieplejszej części roku.

Penicillium może natomiast występować wewnątrz budynków przez cały rok, jeśli utrzymują się warunki sprzyjające rozwojowi pleśni. Dlatego objawy uczulenia nie muszą ograniczać się do jednego sezonu.

Jak leczy się alergię na Penicillium?

Nie istnieje jeden lek przeznaczony konkretnie do leczenia alergii na Penicillium. Postępowanie zależy od dominujących objawów i rozpoznanej choroby.

Może obejmować:

1. Ograniczenie istotnej ekspozycji na wilgoć i pleśnie.
2. Leczenie objawów ze strony nosa i oczu.
3. Osobne leczenie astmy, jeśli została rozpoznana.
4. W wybranych przypadkach ocenę możliwości immunoterapii przez alergologa.

Leki przeciwhistaminowe

Leki przeciwhistaminowe są stosowane w leczeniu niektórych objawów alergii na grzyby. Mogą łagodzić kichanie, świąd, wodnisty katar i niektóre dolegliwości oczne.

Leczenie nieżytu nosa

Do podstawowych leków stosowanych w alergicznym nieżycie nosa należą donosowe glikokortykosteroidy. W określonych sytuacjach stosuje się również preparaty donosowe łączące lek przeciwhistaminowy z glikokortykosteroidem.

Dobór leczenia zależy od wieku pacjenta, nasilenia objawów, chorób współistniejących oraz innych stosowanych leków.

Leczenie astmy

Świszczący oddech, duszność, ucisk w klatce piersiowej lub przewlekły kaszel wymagają osobnej oceny pod kątem astmy oskrzelowej.

Leki przeciwhistaminowe stosowane na katar nie zastępują leczenia dolnych dróg oddechowych. Terapia astmy powinna być dobrana zgodnie z aktualnymi wytycznymi i sytuacją kliniczną pacjenta.

Czy alergię na Penicillium można odczulać?

Immunoterapia alergenowa polega na podawaniu kontrolowanych, stopniowo dobieranych dawek odpowiedniego alergenu w celu modyfikacji odpowiedzi immunologicznej. Nie oznacza to jednak, że odczulanie jest rutynową metodą leczenia alergii na Penicillium.

Najlepsze dane dotyczące immunoterapii alergenami grzybów odnoszą się do Alternaria alternata, a w mniejszym stopniu do Cladosporium. W przypadku Penicillium dowody są znacznie słabsze.

Kto może zostać zakwalifikowany?

Ewentualną możliwość immunoterapii ocenia alergolog. Znaczenie mają m.in. potwierdzona sensytyzacja, zgodność objawów z ekspozycją, kliniczne znaczenie alergenu, skuteczność dotychczasowego leczenia oraz dostępność odpowiedniego preparatu.

Sam dodatni test na Penicillium nie jest wystarczającym wskazaniem do odczulania!

Czy immunoterapia jest standardem?

Nie, immunoterapia Penicillium nie jest rutynowym standardem leczenia każdego pacjenta z dodatnim testem.

W polskim Rejestrze Produktów Leczniczych Penicillium notatum znajduje się w wykazie wyciągów alergenowych produktu Novo-Helisen Depot, ale obecność alergenu w preparacie nie oznacza wysokiej jakości dowodów na skuteczność immunoterapii właśnie w przypadku Penicillium.

Jak ograniczyć kontakt z Penicillium w domu?

Nie da się całkowicie usunąć zarodników grzybów z otoczenia. Najważniejsze jest ograniczenie warunków, które pozwalają pleśni się rozwijać.

Wilgoć i wentylacja

Podstawą jest usuwanie przyczyn zawilgocenia: naprawa przecieków, osuszanie materiałów po zalaniu, ograniczanie kondensacji oraz zapewnienie skutecznej wentylacji.

CDC zaleca utrzymywanie wilgotności w domu na poziomie nie wyższym niż około 50%, jeśli jest to możliwe. Taka kontrola wilgotności ogranicza rozwój pleśni, ale nie daje gwarancji zapobiegania rozwojowi alergii.

Regularne wietrzenie może być jednym ze sposobów ograniczania nadmiernej wilgoci, jeśli warunki zewnętrzne na to pozwalają. Kluczowe jest jednak usunięcie źródła zawilgocenia, a nie samo otwieranie okien.

Widoczna pleśń

Samo przetarcie widocznego nalotu nie rozwiązuje problemu, jeśli materiał nadal pozostaje mokry.

Nie trzeba rutynowo oznaczać liczby zarodników ani identyfikować rodzaju każdej pleśni. Przy widocznym zagrzybieniu priorytetem jest usunięcie jego źródła i przyczyny wilgoci.

Dywany, tekstylia i kurz

Zawilgocone dywany, wykładziny, tapicerka i inne materiały porowate mogą sprzyjać wzrostowi pleśni.

Alergia na Penicillium – czego unikać?

Najważniejsze jest ograniczanie niepotrzebnej ekspozycji na wilgoć i widoczną pleśń, szczególnie jeśli objawy alergiczne wyraźnie nasilają się w danym miejscu.

Samo uczulenie na Penicillium nie jest wskazaniem do:

• profilaktycznego unikania antybiotyków penicylinowych,
• stosowania leków przeciwgrzybiczych,
• wprowadzania szerokiej diety eliminacyjnej,
• eliminowania wszystkich produktów fermentowanych,
• usuwania wszystkich dywanów i tekstyliów.

Leki przeciwgrzybicze służą do leczenia zakażeń grzybiczych, a nie typowej IgE-zależnej alergii wziewnej.

Czy przy alergii na Penicillium trzeba unikać serów pleśniowych?

Nie ma podstaw, aby wszystkim osobom z alergią wziewną na Penicillium zalecać rezygnację z serów pleśniowych.

Niektóre gatunki Penicillium są wykorzystywane technologicznie przy produkcji żywności, ale nie oznacza to, że osoby uczulone wziewnie muszą reagować po ich spożyciu. Alergia wziewna i reakcje na żywność wymagają osobnej oceny.

Odpowiednie przechowywanie produktów żywnościowych ogranicza rozwój niepożądanej pleśni na żywności, ale nie jest metodą leczenia alergii na Penicillium. USDA zaleca m.in. szybkie chłodzenie produktów wymagających przechowywania w lodówce i ochronę żywności przed zawilgoceniem.

Sos sojowy, fermentowane produkty i ciasta drożdżowe

Samo uczulenie wziewne na Penicillium nie jest wskazaniem do rutynowego wykluczania sosu sojowego, produktów fermentowanych ani ciast drożdżowych.

Opisano reakcje krzyżowe pomiędzy niektórymi alergenami grzybów a składnikami żywności, ale są to szczególne sytuacje kliniczne i nie uzasadniają automatycznego wprowadzania diety eliminacyjnej.

Kiedy dieta wymaga zmiany?

Znaczenie kliniczne ma przede wszystkim sytuacja, w której określony produkt powtarzalnie wywołuje objawy pozostające w wyraźnym związku czasowym z jego spożyciem.

W takim przypadku reakcje na żywność powinny być diagnozowane niezależnie od alergii wziewnej. Sam dodatni wynik oznaczenia przeciwciał IgE nie wystarcza do rozpoznania alergii pokarmowej.

Kiedy zgłosić się do alergologa?

Konsultacja jest wskazana szczególnie w przypadku przewlekłego lub nawracającego kataru, objawów ocznych, napadowego kaszlu, świszczącego oddechu, duszności, pogorszenia kontroli astmy lub wyraźnego nasilania się dolegliwości w wilgotnych pomieszczeniach.

Co warto zapamiętać o alergii na Penicillium?

Alergia na Penicillium jest przede wszystkim alergią wziewną. Najczęstsze objawy dotyczą nosa i oczu, ale u części osób mogą występować również napadowy kaszel, świszczący oddech i duszność.

Dodatnie testy alergiczne potwierdzają sensytyzację, a nie automatycznie kliniczną alergię. Wyniki trzeba zestawić z ekspozycją i rzeczywistymi objawami uczulenia.

Alergia na Penicillium nie jest tym samym co alergia na penicylinę i nie uzasadnia profilaktycznego unikania antybiotyków penicylinowych. Nie oznacza też konieczności eliminowania serów pleśniowych, sosu sojowego, ciast drożdżowych czy innych fermentowanych produktów.

W domu najważniejsze jest ograniczenie trwałej wilgoci i usunięcie widocznej pleśni wraz z jej przyczyną.