Cyklofrenia – objawy, przyczyny i rodzaje zaburzeń afektywnych dwubiegunowych 

Co to jest cyklofrenia?

Cyklofrenia to termin określający zaburzenie psychiczne charakteryzujące się okresami depresji przeplatanymi okresami anormalnie podwyższonego nastroju. Dziś nazwa cyklofrenia używana jest już coraz rzadziej, w zaniku jest też termin psychoza maniakalno-depresyjna, który był stosowany w przeszłości. Obecnie najczęściej spotykaną nazwą tego zaburzenia jest choroba afektywna dwubiegunowa (ChAD). W Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób przyporządkowana jest do kategorii zaburzeń nastroju afektywnych (F30–F39).  

Przyczyny cyklofrenii nie są w pełni poznane, a do czynników, które mogą przyczyniać się do rozwoju tej choroby, zalicza się: 

• czynniki genetyczne – większe ryzyko zachorowania u osób, których krewni chorują na ChAD (szacowane na dziesięciokrotnie wyższe u krewnych pierwszego stopnia), 

• czynniki biologiczne – zaburzenia przekaźnictwa nerwowego w mózgu (m.in. niewłaściwe stężenia serotoniny, noradrenaliny i dopaminy), 

• czynniki środowiskowe – na wyzwolenie lub nasilenie choroby może wpływać silny stres, w tym przede wszystkim traumatyczne doświadczenia życiowe (np. śmierć bliskiej osoby, trudny poród, rozwód, migracja). Przebieg epizodów może łagodzić np. wspierająca, satysfakcjonująca relacja chorego z bliskimi osobami.  

Czytaj także: Wahania nastroju – czym są i co mogą oznaczać?

Typy cyklofrenii

Ważną cechą cyklofrenii jest jej cykliczność polegająca na naprzemiennym występowaniu epizodów depresyjnych, maniakalnych/hipomaniakalnych lub mieszanych. Pomiędzy nimi zwykle występują okresy remisji bez żadnych objawów lub z objawami o niewielkim nasileniu. Obecnie cyklofrenię klasyfikuje się na kilka podtypów, stosując kryteria związane z nasileniem objawów, czasem ich trwania oraz czynnikami wywołującymi poszczególne epizody: 

• choroba afektywna dwubiegunowa I typu (liczne epizody depresyjne przeplatane jednym lub kilkoma epizodami manii), 

• choroba afektywna dwubiegunowa II typu (jeszcze liczniejsze epizody depresyjne przeplatane jednym lub kilkoma epizodami hipomanii, czyli „manii łagodnej”, bez objawów psychotycznych), 

• choroba afektywna dwubiegunowa typu III (gdy objawy choroby są następstwem działania leków przeciwdepresyjnych),  

• typ III i półmania lub hipomania (gdy objawy są następstwem nadużycia alkoholu lub innych substancji), 

• choroba afektywna sezonowa (występowanie epizodów depresyjnych oraz maniakalnych lub hipomaniakalnych zależne jest od pór roku i dostępu do promieniowania słonecznego),  

• cyklotymia (przewlekła chwiejność nastroju, łagodna postać cyklofrenii),  

• mania jednobiegunowa (występują w niej jedynie nawracające epizody maniakalne lub hipomaniakalne, bez epizodów depresji),  

• „miękkie” spektrum choroby afektywnej dwubiegunowej (występują pewne cechy dwubiegunowości, ale bez epizodów manii/hipomanii).  

Czytaj także: Depresja sezonowa – objawy. Jak odróżnić jesienny smutek od choroby?

Cyklofrenia – objawy

Objawy kliniczne cyklofrenii (choroby afektywnej dwubiegunowej) zależą od jej podtypu, zawsze jednak mają charakter cykliczny, nawracający, przeplatany odmiennymi stanami psychicznymi. U części pacjentów epizody choroby występują kilka razy w roku, raz w roku lub nawet co kilka lat. Zdarzają się również przypadki zmian nastroju z depresyjnego na maniakalny (hipomaniakalny) lub odwrotnie nawet kilka razy w tygodniu lub kilka razy w ciągu jednego dnia (choroba afektywna dwubiegunowa z bardzo szybką zmianą faz). U większości chorych epizody depresyjne występują częściej niż epizody maniakalne/hipomaniakalne i trwają od nich dłużej. Cyklofrenię różnicuje się z naturalną dla wielu osób zmiennością nastrojów (wynikającą z cech charakteru lub chwilowo gorszej kondycji psychicznej) na podstawie stopnia nasilenia epizodów. W obu skrajnych fazach cyklofrenii codzienne funkcjonowanie chorego jest mocno zdezorganizowane, a stany maniakalne praktycznie je uniemożliwiają.    

• epizody depresji – objawy w tym okresie to najczęściej silny spadek energii i napędu psychoruchowego, zmęczenie, nadmierna senność, negatywne nastawienie, osłabienie funkcji poznawczych (np. spowolnienie tempa myślenia i wypowiedzi, zaburzenia uwagi, koncentracji, pamięci), apatia, upośledzone odczuwanie radości czy przyjemności. W przebiegu silnych epizodów depresyjnych pacjent może izolować się od otoczenia, nie nawiązywać kontaktu (nawet wzrokowego). Mogą wystąpić też myśli samobójcze czy działania autoagresywne (samobójczą śmiercią kończy życie 10-15% pacjentów z ChAD),  

• epizody manii – pacjent w tym okresie doświadcza nienaturalnie podwyższonego nastroju, poczucia szczęścia i euforii niewspółmiernych do sytuacji czy okoliczności. Może być nadpobudliwy, przeświadczony o swojej wyjątkowości, mieć nadmiernie optymistyczną, nierealną ocenę swojej sytuacji i przyszłości. Dla epizodu manii charakterystyczne jest pobudzenie psychoruchowe. Występuje zmniejszona potrzeba snu lub wręcz jej brak, zwiększone libido, skłonność do głośnego zachowania, dominacji i narzucania otoczeniu swoich planów i zamiarów. Pacjenci w epizodach manii podejmują niebezpieczne, ryzykowne działania (np. zaciąganie pożyczek, seks z przypadkowymi osobami, niekontrolowane wydatki, nadużywanie narkotyków i alkoholu). Próby powstrzymywania ich przed tymi krokami spotykają się z ich gniewem, frustracją, a nawet agresją. W ekstremalnie nasilonej manii mogą wystąpić objawy psychotyczne, czyli urojenia i halucynacje, np. przeświadczenie o ważnej misji lub supermocach pacjenta, 

• epizody hipomanii – hipomania to mania o znacznie słabszym nasileniu i krótszym czasie trwania, bez objawów psychotycznych. Pacjent odczuwa pobudzenie psychoruchowe. Może być nadmiernie optymistyczny odnośnie własnych możliwości czy zdolności, ale zachowuje względną kontrolę nad swoimi poczynaniami i jest wobec nich przynajmniej częściowo krytyczny. W okresie hipomanii zmniejsza się zapotrzebowanie na sen. Może też zmieniać się apetyt – od zmniejszonego łaknienia po nadmierne objadanie się. Hipomania przez samych pacjentów bywa postrzegana jako stan korzystny, pozwalający nadrobić zaległości po okresach depresyjnych. Pacjenci hipomaniakalni mogą wydawać się bardziej atrakcyjni towarzysko, jednak bez leczenia stan ten w każdej chwili może przejść w depresję, a czasami przerodzić się w pełni rozwiniętą mani,  

• epizody mieszane – w tym stanie u pacjenta dochodzi do nakładania się na siebie objawów manii/hipomanii i depresji. Pomimo zmęczenia i senności chory doświadcza gonitwy myśli, a napędowi psychoruchowemu może towarzyszyć brak poczucia sensu oraz myśli samobójcze, 

• okresy remisji – pacjenci z cyklofrenią doświadczają również okresów „normalności” w postaci dni, tygodni bądź miesięcy bez żadnych objawów (remisja pełna), delikatnych objawów depresji lub hipomanii (remisja częściowa).  

Ponadto, pacjenci z cyklofrenią (chorobą afektywną dwubiegunową) często doświadczają również zaburzeń współistniejących, takich jak: 

• zaburzenia lękowe (71% pacjentów z ChAD), 

• nadużywanie substancji psychoaktywnych, w tym alkoholu (56%), 

• zaburzenia osobowości (36%), 

• ADHD, czyli zespół nadpobudliwości ruchowej z deficytem uwagi (10-20%). 

Bibliografia

1. Dr n. med. Izabela Niedźwiedzka. Co to jest ChAD? Psychiatria po dyplomie. 2018, 3.

2. Amy K. Cuellar, Sheri L. Johnson, Ray Winters. Odrębności między depresją w chorobie afektywnej dwubiegunowej i jednobiegunowej. University of Miami, Stany Zjednoczone