Encefalopatia – przyczyny, objawy, rodzaje i leczenie

Czym jest encefalopatia?

Termin „encefalopatia” odnosi się do grupy zaburzeń, których wspólną cechą jest nieprawidłowa praca mózgu spowodowana jego uszkodzeniem lub chorobą.

Do rozwoju encefalopatii może dojść m.in. wskutek niedotlenienia, zaburzeń metabolicznych, działania toksyn, urazów głowy czy niewydolności narządów, takich jak wątroba lub nerki. W zależności od przyczyny uszkodzenie mózgu może mieć charakter przejściowy lub trwały.

Encefalopatia wpływa na pracę ośrodkowego układu nerwowego, zaburzając funkcjonowanie neuronów odpowiedzialnych za procesy myślowe, pamięć, świadomość, zachowanie i kontrolę ruchów. Z tego powodu objawy mogą obejmować zarówno zaburzenia funkcji poznawczych, jak i różnego rodzaju objawy neurologiczne.

Rodzaje encefalopatii

Rodzaje encefalopatii klasyfikuje się przede wszystkim pod kątem przyczyny prowadzącej do zaburzenia pracy mózgu. Do najważniejszych należą:

• encefalopatia wątrobowa – rozwija się w przebiegu niewydolności wątroby;
• encefalopatia metaboliczna – związana m.in. z niewydolnością nerek, zaburzeniami elektrolitowymi i innymi zaburzeniami metabolicznymi;
• encefalopatia toksyczna – wywołana działaniem alkoholu, leków lub innych substancji toksycznych;
• encefalopatia niedotlenieniowa – będąca następstwem niedotlenienia mózgu;
• encefalopatia pourazowa – rozwijająca się po urazach głowy;
• przewlekła encefalopatia pourazowa (CTE) – opisywana u osób narażonych na powtarzające się urazy głowy (obecnie jej pewne rozpoznanie wymaga oceny neuropatologicznej po śmierci);
• encefalopatia nadciśnieniowa – występująca przy znacznym wzroście ciśnienia tętniczego;
• encefalopatia Hashimoto – rzadka postać o podłożu autoimmunologicznym;
• encefalopatie wrodzone – związane z zaburzeniami rozwoju lub uszkodzeniem układu nerwowego w okresie prenatalnym i okołoporodowym.

Choć poszczególne rodzaje encefalopatii mają odmienne przyczyny, wszystkie mogą prowadzić do zaburzeń funkcjonowania mózgu i wymagać szybkiej diagnostyki i leczenia.

Jakie są przyczyny encefalopatii?

Do rozwoju encefalopatii mogą przyczyniać się zarówno choroby przewlekłe, jak i nagłe zdarzenia zagrażające zdrowiu lub życiu.

Najczęstsze przyczyny encefalopatii to:

• niewydolność wątroby i gromadzenie się toksyn, w tym amoniaku;
• niewydolność nerek, prowadząca do nagromadzenia szkodliwych produktów przemiany materii;
• zaburzenia metaboliczne, np. ciężkie zaburzenia poziomu glukozy lub elektrolitów;
• niedotlenienie mózgu związane z zatrzymaniem krążenia, ciężką niewydolnością oddechową lub innymi stanami nagłymi;
• urazy głowy powodujące uszkodzenie tkanki mózgowej;
• zatrucia alkoholem, lekami lub innymi substancjami toksycznymi;
• infekcje wpływające na funkcjonowanie ośrodkowego układu nerwowego;
• choroby autoimmunologiczne, w których układ odpornościowy atakuje własne tkanki.

Mechanizm powstawania encefalopatii zależy od jej rodzaju. W niektórych przypadkach dochodzi do bezpośredniego uszkodzenia neuronów, w innych zaburzeniu ulega ich funkcjonowanie pod wpływem toksyn, niedoboru tlenu lub nieprawidłowości metabolicznych. Efektem są zaburzenia pracy układu nerwowego, które mogą prowadzić do wystąpienia objawów neurologicznych i poznawczych.

Objawy encefalopatii

Objawy encefalopatii zależą od przyczyny choroby oraz stopnia uszkodzenia mózgu. Mogą pojawić się nagle lub rozwijać się stopniowo, a ich nasilenie bywa bardzo różne – od niewielkich problemów z koncentracją po ciężkie zaburzenia świadomości.

Do najczęstszych objawów encefalopatii należą:

• zaburzenia pamięci,
• zaburzenia koncentracji,
• splątanie i dezorientacja,
• nadmierna senność,
• zmiany zachowania i osobowości,
• bóle głowy,
• drżenia mięśniowe,
• drgawki i napady padaczkowe,
• zaburzenia mowy,
• utrata przytomności.

W niektórych przypadkach objawy neurologiczne mogą narastać stopniowo, natomiast w innych dochodzi do gwałtownego pogorszenia stanu chorego. Najcięższe postacie encefalopatii mogą prowadzić do głębokich zaburzeń świadomości, śpiączki, a nawet stanowić zagrożenie życia.

Jak wygląda diagnostyka encefalopatii?

Diagnostyka encefalopatii ma na celu nie tylko potwierdzenie zaburzeń pracy mózgu, ale przede wszystkim ustalenie ich przyczyny. Podstawą jest dokładny wywiad medyczny oraz badanie neurologiczne, podczas którego lekarz ocenia m.in. świadomość, pamięć, mowę i funkcje ruchowe pacjenta.

Ważną rolę odgrywają również badania laboratoryjne krwi. W zależności od podejrzewanej przyczyny mogą obejmować m.in. próby wątrobowe, ocenę funkcji nerek, oznaczenie poziomu glukozy, elektrolitów oraz stężenia amoniaku, które bywa podwyższone u pacjentów z encefalopatią wątrobową.

W diagnostyce wykorzystuje się także badania obrazowe, takie jak tomografia komputerowa (TK) lub rezonans magnetyczny mózgu (MRI). Pozwalają one wykryć uszkodzenie mózgu, udar, obrzęk mózgu lub inne zmiany mogące odpowiadać za występujące objawy. U części pacjentów wykonuje się również EEG, czyli badanie oceniające czynność bioelektryczną mózgu.

W praktyce, dzięki badaniom zwykle udaje się wykluczyć inne przyczyny objawów neurologicznych i dobrać odpowiednie leczenie.

Leczenie encefalopatii

Leczenie encefalopatii zależy przede wszystkim od przyczyny zaburzeń. Nie istnieje jedna metoda terapii skuteczna we wszystkich przypadkach, dlatego najważniejsze jest szybkie rozpoznanie czynnika odpowiedzialnego za nieprawidłowe funkcjonowanie mózgu.

Postępowanie może obejmować leczenie niewydolności wątroby lub nerek, wyrównanie zaburzeń metabolicznych, terapię infekcji, usunięcie skutków zatrucia albo leczenie następstw urazu głowy. W przypadku encefalopatii wątrobowej stosuje się m.in. laktulozę, a u części chorych także ryfaksyminę. Decyzję o leczeniu podejmuje lekarz na podstawie przyczyny, nasilenia objawów i stanu chorego.  

Ciężkie postacie encefalopatii często wymagają hospitalizacji, a niektóre przypadki – leczenia na oddziale intensywnej terapii. Jeśli doszło do trwałych następstw neurologicznych, ważnym elementem postępowania jest również rehabilitacja neurologiczna.

Czy encefalopatii można zapobiegać?

Nie wszystkim postaciom encefalopatii można zapobiec, ale ryzyko części z nich da się ograniczyć. Znaczenie ma prawidłowe leczenie chorób przewlekłych, zwłaszcza niewydolności wątroby, niewydolności nerek, nadciśnienia tętniczego i zaburzeń metabolicznych. Ważne jest także unikanie zatruć, nadużywania alkoholu, samodzielnego łączenia leków oraz ochrona głowy przed urazami. U pacjentów z chorobami wątroby, nerek lub po przebytych urazach neurologicznych niepokojące objawy, takie jak dezorientacja, senność, drgawki czy nagła zmiana zachowania, powinny skłonić do pilnej konsultacji lekarskiej.

Czy encefalopatia jest odwracalna? Rokowanie i możliwe powikłania

To, czy encefalopatia jest odwracalna, zależy przede wszystkim od jej przyczyny, stopnia uszkodzenia mózgu oraz szybkości wdrożenia leczenia. W niektórych przypadkach, zwłaszcza gdy zaburzenia są związane z odwracalnymi problemami metabolicznymi, zatruciem lub działaniem leków, objawy mogą ustąpić całkowicie po usunięciu czynnika wywołującego.

Gorzej rokują sytuacje, w których doszło do rozległego uszkodzenia mózgu, ciężkiego niedotlenienia lub długotrwałego oddziaływania szkodliwych czynników. W takich przypadkach część zaburzeń neurologicznych może utrzymywać się pomimo leczenia.

Do możliwych powikłań encefalopatii należą m.in. przewlekłe zaburzenia pamięci i koncentracji, padaczka, trwałe zaburzenia funkcji poznawczych oraz niepełnosprawność neurologiczna. Najcięższe postacie choroby mogą prowadzić do obrzęku mózgu, śpiączki, a nawet zgonu.

Wszelkie niepokojące objawy sugerujące zaburzenia pracy mózgu wymagają diagnostyki. Im wcześniej zostanie ustalona przyczyna encefalopatii i wdrożone odpowiednie leczenie, tym większa szansa na ograniczenie ryzyka trwałych następstw.