Kamienie nerkowe – przyczyny, objawy, leczenie. Usuwanie kamieni nerkowych

Czym są kamienie nerkowe?

Kamienie nerkowe to potoczna nazwa złogów, które powstają w nerkach lub drogach moczowych z substancji występujących w moczu w zbyt dużym stężeniu.

Jak przebiega ten proces? W układzie moczowym wytrącają się i gromadzą substancje chemiczne trudno rozpuszczalne w wodzie. Na początku tworzą się drobne kryształki („piasek w nerkach”), które z czasem łączą się ze sobą, aż powstają złogi, czyli kamienie. Złogi mogą być obecne w nerkach, a także w drogach moczowych (moczowodach, pęcherzu moczowym).

Kamica nerkowa może prowadzić do infekcji w obrębie układu moczowego i utrudnionego spływu moczu z nerki, co objawia się kolką  nerkową. Szacuje się, że na kamicę choruje nawet 10% populacji; mężczyźni chorują 3 razy częściej niż kobiety.

Rodzaje kamieni nerkowych

Kamienie nerkowe powstają ze związków chemicznych takich jak fosforan wapnia, szczawian wapnia, kwas moczowy, cystyna i struwit. Ze względu na skład chemiczny złogów można wyodrębnić ich różne rodzaje. Najczęściej występują kamienie zbudowane ze szczawianów wapnia oraz złogi mieszane – zbudowane ze szczawianów i fosforanów wapnia.

Przyczyny tworzenia się kamieni nerkowych

Na powstawanie kamieni nerkowych ma wpływ wiele czynników, m.in. nieprawidłowe pH moczu, nadmierne zagęszczenie moczu i duża ilość spożywanego białka. Ryzyko wystąpienia kamicy nerkowej zwiększają zaburzenia w odpływie moczu i zastój moczu, zakażenia dróg moczowych, a także takie choroby i nieprawidłowości, jak choroba Leśniowskiego-crohna oraz nadczynność przytarczyc.

Do czynników zwiększających ryzyko tworzenia się kamieni nerkowych zaliczamy też:

• przyjmowanie zbyt małej ilości płynów (mniej niż 1200 ml dziennie),
• picie wody o wysokiej mineralizacji,
• dietę z dużą ilością szczawianów,
• zaburzenia metaboliczne,
• zaburzenia gospodarki wodno-elektrolitowej,
• nadmiar witaminy D,
• występowanie kamicy nerkowej u najbliższych krewnych,
• przyjmowanie niektórych leków.

Objawy kamieni nerkowych

Kamienie nerkowe mogą nie dawać żadnych dolegliwości. Czasami złogi są wykrywane przypadkowo podczas badań przeprowadzanych z innych powodów.

Kiedy większe złogi przemieszczają się moczowodami do pęcherza moczowego, mogą wywoływać silny ból w okolicy lędźwiowej – tzw. kolkę nerkową. Ból występuje bez względu na pozycję ciała, może promieniować do okolicy dołu biodrowego i podbrzusza. Dolegliwościom bólowym w napadzie kolki nerkowej mogą towarzyszyć: nudności, wymioty, parcie na pęcherz, pieczenie przy oddawaniu moczu, krwiomocz.

Dolegliwości na ogół ustępują samoistnie w ciągu kilku godzin, ale w przypadku znacznego nasilenia objawów konieczne może być zgłoszenie się do szpitala.

U części osób kolka nerkowa pojawia się tylko raz w życiu. Wystąpienie powtórnego napadu jest jednak prawdopodobne, dlatego warto zwrócić się do lekarza pierwszego kontaktu, który przeprowadzi wywiad i zadecyduje o dalszym postępowaniu.

Kamienie nerkowe – diagnostyka i leczenie

Kamienie nerkowe mogą zostać wykryte w trakcie:

• USG układu moczowego,
• RTG jamy brzusznej,
• tomografii komputerowej jamy brzusznej,
• urografii (badanie to jest jednak stosowane coraz rzadziej).

Dodatkowo lekarz może zlecić wykonanie badań laboratoryjnych z krwi i moczu, które pomogą ustalić przyczynę zaburzeń.

Sposób leczenia kamieni nerkowych zależy przede wszystkim od ich wielkości oraz lokalizacji. Niewielkie złogi (do 7 mm) są wydalane wraz z moczem samoistnie; nie ma wówczas potrzeby interwencji lekarskiej. Należy pić dużo wody (przynajmniej 2500 ml dziennie) i przyjmować leki przeciwbólowe.

Leki na kamienie nerkowe

Podczas ataku koli nerkowej można przyjmować niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ), a także leki rozkurczowe dostępne bez recepty. W przypadku dużego nasilenia objawów należy zgłosić się na SOR – pod nadzorem lekarza mogą zostać podane silniejsze leki.

Leczenia farmakologicznego wymagają złogi zbudowane z kwasu moczowego oraz niektóre kamienie cystynowe.

Usuwanie kamieni – leczenie zabiegowe

Czasami złogi są zbyt duże, by mogły zostać wydalone w sposób naturalny. W takich przypadkach konieczne jest leczenie zabiegowe. Do zabiegów małoinwazyjnych pozwalających na usunięcie kamienia należą:

• litotrypsja pozaustrojowa (ESWL) – kruszenie kamieni wewnątrz organizmu z użyciem fal uderzeniowych,
• nefrolitotrypsja przezskórna (PCNL) – usunięcie kamienia w całości lub po rozkruszeniu za pomocą nefroskopu wprowadzonego przez nacięcie tkanek w okolicy nerki,
• litotrypsja ureterorenoskopowa (URSL) – usunięcie kamienia za pomocą ureterorenoskopu wprowadzonego do moczowodu przez cewkę moczową i pęcherz.

Operacje klasyczne przeprowadza się rzadko.

Kamienie nerkowe a dieta

W profilaktyce oraz postępowaniu po napadzie kolki nerkowej duże znaczenie mają codzienne nawyki. Należy zadbać o wypijanie odpowiedniej ilości wody, regularny ruch i dobrze zbilansowaną dietę.

Najważniejsze zalecenia dietetyczne dla pacjentów z problemem kamieni nerkowych to:

• ograniczenie spożycia białka zwierzęcego innego niż nabiał,
• ograniczenie spożycia soli kuchennej,
• unikanie pokarmów będących źródłem szczawianów, a więc m.in. szpinaku, szczawiu, rabarbaru, truskawek, buraków, koncentratu pomidorowego, czekolady, orzechów, mocnej kawy i herbaty.

Ponadto rekomendowane jest spożywanie wapnia w ilości 800–1200 mg na dobę. Dieta wysokowapniowa zmniejsza ryzyko kamicy na drodze wiązania szczawianów w jelitach. Suplementacja wapnia powinna być połączona ze stosowaniem preparatów witaminy D3.

Bibliografia:

1. Duława J., Czynniki rozwoju kamicy nerkowej, „Forum Nefrologiczne” 2009, t. 2, nr 3, 184–188.

2. Gajewski P. (red.), Interna Szczeklika, Medycyna praktyczna, Kraków 2020.

3. Mutrynowski T., Kamica układu moczowego, „Medycyna po Dyplomie” 2011, nr 20(8), s. 91–34.

4. Świniarski P., Kamica nerkowa – rodzaje, objawy, leczenie, „Przegląd Urologiczny” 2014, nr 2(84), s. 13–19.