📌 Wiedza w pigułce
- Karłowatość przysadkowa wynika z niedoboru hormonu wzrostu wydzielanego przez przedni płat przysadki.
- Dziecko zwykle rodzi się z prawidłową masą i długością ciała, a spowolnienie wzrastania ujawnia się w kolejnych latach.
- Pojedyncze oznaczenie hormonu wzrostu nie wystarcza do rozpoznania, ponieważ jest on wydzielany pulsacyjnie.
- Wczesne rozpoczęcie terapii rekombinowanym hormonem wzrostu zwiększa szansę na osiągnięcie prawidłowego wzrostu końcowego.
Co to jest karłowatość przysadkowa?
Karłowatość przysadkowa (somatotropinowa niedoczynność przysadki lub ciężki niedobór hormonu wzrostu) to przewlekłe schorzenie układu dokrewnego. Choroba ta charakteryzuje się nieprawidłowym bądź całkowitym zniesieniem wydzielania somatotropiny (GH) przez komórki przedniego płata przysadki mózgowej.
Jaką rolę odgrywa hormon wzrostu w organizmie?
Hormon wzrostu, czyli somatotropina, to hormon białkowy, syntezowany i uwalniany pulsacyjnie przez przysadkę mózgową pod ścisłą kontrolą podwzgórza.
Głównym mechanizmem działania somatotropiny jest stymulacja wątroby do produkcji insulinopodobnego czynnika wzrostu 1 (IGF-1). To właśnie układ somatotropina–IGF-1 odpowiada za pobudzanie chondrocytów tworzących chrząstki wzrostowe na końcach kości długich. Przekłada się to bezpośrednio na wzrost kośćca i przyrost wysokości ciała u dzieci.
Jakie są przyczyny karłowatości przysadkowej?
Przyczyny karłowatości przysadkowej można podzielić na czynniki wrodzone oraz nabyte.
Przyczyny wrodzone
Wrodzona karłowatość przysadkowa to choroba genetyczna rozwijająca się najczęściej wskutek mutacji genów kodujących czynniki transkrypcyjne niezbędne do prawidłowej ontogenezy i różnicowania komórek przysadki u płodu. Mutacje genu PROP1 wywołują wielohormonalną niedoczynność przysadki. W tym przypadku u pacjentów współwystępuje niedobór stężenia hormonu wzrostu, tyreotropiny (TSH), gonadotropin (LH i FSH), prolaktyny oraz niekiedy kortykotropiny (ACTH).
Przyczyny nabyte
Nabyte postacie niedoczynności przysadki mózgowej wynikają z mechanicznego, chemicznego lub niedokrwiennego uszkodzenia zdrowego gruczołu. Do najczęstszych jej przyczyn nabytych należą:
- guzy okolicy podwzgórzowo-przysadkowej,
- urazy ośrodkowego układu nerwowego,
- interwencje neurochirurgiczne oraz radioterapia okolic głowy i szyi,
- ciężkie infekcje ośrodkowego układu nerwowego, takie jak bakteryjne lub gruźlicze zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych.
Jakie objawy daje karłowatość przysadkowa u dzieci?
Schorzenie to charakteryzuje się postępującym przebiegiem. Ponieważ hormon wzrostu nie odgrywa decydującej roli w rozwoju płodowym, noworodki dotknięte tą wadą rodzą się zazwyczaj z prawidłową długością i masą ciała. Podejrzenie, że u dziecka rozwija się karłowatość przysadkowa, stawiane jest najczęściej dopiero w wieku przedszkolnym, między trzecim a czwartym rokiem życia.
Do charakterystycznych objawów fizykalnych należą:
- skrajnie niski wzrost i spowolnienie tempa wzrastania poniżej normy dla wieku,
- znacznie opóźniony wiek kostny w stosunku do wieku metrykalnego,
- zachowanie dziecięcych proporcji ciała,
- specyficzny wyraz twarzy o lalkowatych rysach, z cofniętą nasadą nosa,
- odkładania się tkanki tłuszczowej w obrębie brzucha,
- wysoki, piskliwy głos.
Jak rozwija się dziecko z karłowatością przysadkową?
Rozwój dziecka cierpiącego na niedoczynność przysadki wykazuje specyficzną dynamikę. Głównym wyznacznikiem fizycznym jest wzrost końcowy – bez podjęcia odpowiedniej terapii pacjenci rzadko przekraczają granicę wzrostu kwalifikowaną jako skrajna niskorosłość. Jednocześnie u dzieci tych obserwuje się w pełni prawidłowy rozwój intelektualny.
W sferze fizjologicznej u pacjentów występuje opóźniony rozwój płciowy. W przypadku izolowanego niedoboru hormonu wzrostu pokwitanie przebiega prawidłowo, lecz jest przesunięte w czasie. Jeśli jednak karłowatość przysadkowa stanowi element wielohormonalnej niedoczynności, dojrzewanie nie zachodzi samoistnie z powodu braku gonadotropin, co wymaga substytucji hormonalnej u nastolatków.
Jak wygląda diagnostyka karłowatości przysadkowej?
Pierwszym krokiem w diagnostyce jest dokładna analiza antropometryczna prowadzona na siatkach centylowych, pozwalająca określić tempo wzrostu dziecka oraz stopień odchylenia od normy. Lekarz zbiera szczegółowy wywiad medyczny dotyczący m.in. wzrostu rodziców oraz chorób przewlekłych w rodzinie.
Kolejnym etapem jest badanie fizykalne, podczas którego ocenia się proporcje ciała dziecka i stopień dojrzałości płciowej. Aby wykluczyć niefizjologiczne, ogólnoustrojowe tło niskorosłości, wykonuje się panel podstawowych badań laboratoryjnych.
Z kolei radiolog ocenia stopień dojrzałości szkieletu, wykonując RTG wieku kostnego. U dzieci z karłowatością przysadkową wiek kostny jest opóźniony o co najmniej dwa lata w stosunku do wieku metrykalnego.
Jakie badania wykonuje się przy podejrzeniu niedoboru hormonu wzrostu?
Potwierdzenie somatotropinowej niedoczynności przysadki wymaga wykonania wielu badań. Ponieważ hormon wzrostu wydziela się pulsacyjnie, jego pojedyncze oznaczenie w surowicy ma znikomą wartość diagnostyczną. Diagnostyka obejmuje przede wszystkim oznaczenie stężenia IGF-1 oraz białka wiążącego IGFBP-3. Dodatkowo mogą zostać wykonane badania obrazowe, np. rezonans magnetyczny (MRI) okolicy podwzgórzowo-przysadkowej.
Leczenie karłowatości przysadkowej
Leczenie w przypadku karłowatości przysadkowej opiera się na substytucji brakującego hormonu wzrostu.
Standardowy schemat leczenia obejmuje codzienne podskórne iniekcje z zastosowaniem odpowiednika naturalnego hormonu wzrostu. Dawka leku jest ściśle dobierana przez lekarza na podstawie masy ciała lub powierzchni ciała pacjenta, a następnie modyfikowana w oparciu o tempo wzrastania i monitorowane stężenie IGF-1 w surowicy.
W ostatnich latach w pediatrii wprowadzono rewolucyjne preparaty długodziałające, podawane podskórnie tylko raz w tygodniu. Należą do nich:
- lonapegsomatropin,
- somatrogon.
Po osiągnięciu wzrostu ostatecznego pacjent powinien zostać ponownie oceniony pod kątem utrzymywania się niedoboru hormonu wzrostu. Przy potwierdzonym, trwałym niedoborze leczenie może być kontynuowane w okresie przejściowym i w dorosłości.
Czym karłowatość przysadkowa różni się od innych przyczyn niskorosłości?
Karłowatość przysadkową należy bezwzględnie odróżnić od najczęstszej genetycznej dysplazji szkieletowej, czyli achondroplazji.
Achondroplazja to choroba wywołana mutacją genu receptora FGFR3, w której średni wzrost dorosłych mężczyzn wynosi zaledwie 130 cm, a kobiet 122 cm. Chorzy wykazują skrajną dysproporcję budowy ciała (krótkie kończyny przy prawidłowej długości tułowia, duża czaszka z wydatnym czołem). Podawanie hormonu wzrostu w achondroplazji daje nikłe rezultaty terapeutyczne.
Jakie są rokowania przy karłowatości przysadkowej?
Wprowadzenie nowoczesnej terapii rekombinowanym hormonem wzrostu diametralnie zmieniło rokowania pacjentów. Wczesne wdrożenie leczenia substytucyjnego (najlepiej przed okresem pokwitania) pozwala na osiągnięcie wzrostu ostatecznego w granicach normy populacyjnej.
Brak podjęcia leczenia w odpowiednim momencie skutkuje trwałym niedoborem wzrostu w wieku dorosłym.
Kiedy zgłosić się do lekarza z dzieckiem?
Konsultacja z lekarzem jest wymagana, gdy u dziecka zaobserwuje się niepokojące symptomy powstrzymania rozwoju fizycznego. Do sygnałów alarmowych należą:
- spadek wysokości ciała poniżej 3. centyla na standardowych siatkach centylowych dla danej populacji,
- zwolnienie tempa wzrastania u dzieci starszych poniżej 4 cm rocznie,
- zahamowanie wzrastania ze wskaźnikiem prędkości rzędu < -1 SD w okresie co najmniej 6-miesięcznej obserwacji,
- epizody niewyjaśnionej hipoglikemii u noworodków i niemowląt, zwłaszcza połączone z wadami linii pośrodkowej twarzy.
Jak zapobiegać karłowatości przysadkowej?
Wrodzona karłowatość przysadkowa jest stanem, któremu nie można zapobiec w sposób pierwotny. Medycyna nie dysponuje metodami modyfikacji genów u płodu.
Możliwa jest natomiast skuteczna profilaktyka wtórna. Polega ona na zapobieganiu ciężkim powikłaniom niedoboru somatotropiny poprzez wczesne przesiewowe badanie dzieci z grup ryzyka, szybkie rozpoczęcie substytucji hormonu wzrostu i jej rygorystyczne monitorowanie . W przypadku przyczyn nabytych, profilaktyka opiera się na ochronie głowy przed urazami oraz sprawnym leczeniu infekcji centralnego układu nerwowego.
Zobacz także: Niskorosłość – przyczyny, diagnostyka i leczenie niedoboru wzrostu
Najważniejsze fakty o karłowatości przysadkowej
Niedoczynność przysadki to choroba, która nieleczona prowadzi do niskorosłości przy zachowaniu pełnej sprawności intelektualnej i proporcjonalnej budowy ciała. Jej podłoże bywa wrodzone lub nabyte wskutek guzów okolicy podwzgórza i przysadki mózgowej.
Dzięki postępowi technologicznemu, współczesne leczenie substytucyjne rekombinowanym hormonem wzrostu wykazuje bardzo wysoką skuteczność. Umożliwia ono dzieciom nadrobienie zaległości rozwojowych i osiągnięcie prawidłowego wzrostu ostatecznego, chroniąc je równocześnie przed powikłaniami metabolicznymi i obniżeniem jakości życia.
Leczenie hormonem wzrostu – najczęściej zadawane pytania
Jak często dziecko leczone hormonem wzrostu powinno zgłaszać się na kontrolę?
Podczas terapii dziecko jest zwykle kontrolowane przez endokrynologa co 3-6 miesięcy. Lekarz ocenia wysokość ciała, tempo wzrastania, masę ciała, etap dojrzewania i sposób wykonywania zastrzyków, a następnie w razie potrzeby modyfikuje dawkę. Stężenie IGF-1 oznacza się zazwyczaj przynajmniej raz w roku, a częściej po zmianie dawki lub przy nieprawidłowej odpowiedzi na leczenie; okresowo może być również oceniany wiek kostny.
Czy hormon wzrostu podawany raz w tygodniu działa równie dobrze jak codzienne zastrzyki?
Długodziałające preparaty hormonu wzrostu zostały opracowane tak, aby ograniczyć liczbę wkłuć przy zachowaniu skuteczności terapii. W badaniu rejestracyjnym lonapegsomatropin podawany raz w tygodniu zapewniał co najmniej porównywalne tempo wzrastania do codziennej somatropiny, a somatrogon również został dopuszczony do cotygodniowego leczenia dzieci z niedoborem hormonu wzrostu. Preparatów nie można jednak przeliczać bezpośrednio miligram za miligram, a wybór leku i sposób oznaczania IGF-1 powinien ustalić endokrynolog.
Jakie objawy podczas leczenia wymagają szybkiego kontaktu z lekarzem?
Szybkiej konsultacji wymagają silny lub utrzymujący się ból głowy, zwłaszcza z nudnościami albo zaburzeniami widzenia, a także utykanie oraz ból biodra, pachwiny lub kolana. Należy zgłosić również wyraźne obrzęki, nasilone bóle stawów, problemy w miejscu wkłucia i pogorszenie skoliozy. Poważne działania niepożądane występują rzadko, ale wymienione objawy mogą wskazywać między innymi na nadciśnienie śródczaszkowe lub ześlizgnięcie głowy kości udowej i nie powinny być ignorowane.
Dlaczego dziecko może nie rosnąć zgodnie z oczekiwaniami mimo leczenia?
Odpowiedź na terapię zależy od przyczyny niedoboru, wieku rozpoczęcia leczenia, etapu dojrzewania, dawki oraz regularności wykonywania zastrzyków. Gdy tempo wzrastania jest mniejsze od oczekiwanego, lekarz sprawdza sposób podawania leku i przestrzeganie zaleceń, analizuje wyniki IGF-1 oraz ponownie ocenia rozpoznanie i obecność innych problemów zdrowotnych. Nie należy samodzielnie zwiększać dawki, ponieważ musi być ona dopasowana do odpowiedzi organizmu i utrzymywać IGF-1 w bezpiecznym zakresie.
Czy dziecko po leczeniu nowotworu może otrzymywać hormon wzrostu?
Tak, jeżeli niedobór hormonu wzrostu został potwierdzony, jednak decyzję podejmuje się wspólnie z endokrynologiem i onkologiem. Hormonu wzrostu nie stosuje się przy aktywnym nowotworze, a po zakończeniu leczenia choroby złośliwej wytyczne sugerują zwykle odczekanie co najmniej roku bez cech aktywnej choroby. Dotychczasowe dane nie wskazują na zwiększenie ryzyka nawrotu nowotworu, ale osoby po leczeniu onkologicznym wymagają długotrwałej, indywidualnie zaplanowanej obserwacji.
Bibliografia
- Nadar R, Khadilkar AV, Khadilkar V. Genetic basis of growth hormone deficiency: An update for pediatric endocrinologists. J Pediatr Endocrinol Diabetes. J Pediatr Endocrinol Diabetes. 2025;5:64-72
- Fedorczak A, Lewiński A, Stawerska R. Porównanie obrazu klinicznego i wyników badań hormonalnych u dzieci z niedoborem hormonu wzrostu oraz idiopatycznym niedoborem wzrostu–trudności diagnostyczne i omówienie tematu. Paediatrics & Family Medicine/Pediatria i Medycyna Rodzinna, 20(1), 2024.
- Gramatyka-Drążek E, Mazur A. Problem dziecka z niedoborem wzrostu w gabinecie pediatry i lekarza rodzinnego. Paediatrics and Family Medicine 18.3 (2022): 243-248.
- Grzelak L, Wiśniewska A, Ślusarz R. Ocena satysfakcji rodziców z leczenia ludzkim rekombinowanym hormonem wzrostu dzieci z somatotropinową niedoczynnością przysadki. Innowacje w Pielęgniarstwie i Naukach o Zdrowiu 5.4 (2020): 38-53.
