Katatonia – co to jest? Przyczyny, objawy i leczenie

Katatonia – co to za zaburzenie?

Termin katatonia medycyna zna od 1874 roku. Powstało z połączenia dwóch greckich słów: kata (całkowite) i tonikos (napięcie). Twórca określenia – Karl Kahlbaum – mówił wręcz o napięciowym obłędzie.

Początkowo funkcjonowało ścisłe połączenie między katatonią a schizofrenią i specyficzne zaburzenia aktywności wiązano wyłącznie z tą chorobą psychiczną. Współcześnie wyróżnia się schizofrenię katatoniczną, jednak wiadomo, że katatonia może być konsekwencją również innych problemów zdrowotnych, związanych nie tylko z psychiką.

Katatonia jest zaburzeniem niejednorodnym, w którym można wyodrębnić określone postacie (np. ostrą i przewlekłą) oraz kilka podtypów (np. hipoaktywną, hiperaktywną, złośliwą, ostrą), różniących się nasileniem objawów i dysfunkcji. Wśród nich można wyróżnić:

• zaburzenia psychiczne;
• zaburzenia strukturalne;
• zaburzenia czynnościowe;
• zaburzenia neurochemiczne;
• zaburzenia neuropatologiczne.

Przyczyny katatonii

Pierwotnie jako przyczynę katatonii wskazywano wyłącznie zaburzenia z zakresu psychiatrii. Obecnie uznaje się, że jest to jedynie czynnik zwiększonego ryzyka.

Wśród możliwych przyczyn katatonii można wymienić problemy psychiczne takie jak:

• depresja (katatonia w depresji);
• choroba afektywna dwubiegunowa;
• zaburzenia schizoafektywne;
• zespół stresu pourazowego;
• zaburzenia psychotyczne (związane z zażywaniem substancji psychoaktywnych).

Do wystąpienia objawów katatonicznych mogą jednak przyczynić się również inne dolegliwości:

• zapalenie mózgu;
• wylew;
• tętniak;
• urazy głowy;
• encefalopatia wątrobowa;
• choroby autoimmunologiczne (głównie te mogące objąć struktury ośrodkowego układu nerwowego, np. toczeń rumieniowaty układowy);
• zespół odstawienny (leki, alkohol, narkotyki);
• nowotwory (głównie w obrębie mózgu);
• homocystynuria;
• kwasica ketonowa;
• hiperkalcemia;
• infekcje (borelioza, kiła, gruźlica, AIDS).

Mechanizm powstawania katatonii

Patomechanizm, w wyniku którego dochodzi do katatonii, nie został jak dotąd wyjaśniony. Istnieje kilka teorii dotyczących bezpośrednich przyczyn, wśród nich wyróżnia się 3 główne:

1. niedostateczna aktywność dopaminergiczna;
2. niedostateczna aktywność GABA (kwasu gamma-aminomasłowego);
3. nadmierna aktywność glutaminianu.

Większość specjalistów przychyla się do pierwszej teorii i zakłada, że katatonia wynika z niedoborów dopaminy w ośrodkowym układzie nerwowym. Zastosowanie leków obniżających stężenie dopaminy w mózgowiu spowodowało wystąpienie stanu katatonicznego u niektórych pacjentów. Tego typu działanie mają preparaty z grupy leków przeciwpsychotycznych, co może wpływać na ocenę pacjentów psychiatrycznych jako grupy szczególnie obarczonej ryzykiem katatonii.

Katatonia – objawy

Wśród głównych objawów osiowych wskazujących na stan katatoniczny można wymienić:

• katalepsję (zastygnięcie) – często zachodzi w nienaturalnej pozie;
• giętkość woskową – pojęcie związane z zastygnięciem, pacjent może utrzymać pozę nadaną mu przez inną osobę (np. podniesienie ręki pacjenta skutkuje utrzymywaniem jej w tej pozycji);
• osłupienie – brak reakcji i komunikacji przy zachowaniu przytomności (stupor);
• znieruchomienie – niemożność wykonania jakiegokolwiek ruchu (zesztywnienie);
• negatywizm – brak reakcji na polecenia z zewnątrz lub wręcz stawianie oporu przy próbach kierowania pacjenta;
• mutyzm – brak komunikacji słownej;
• pobudzenie – niezależne od czynników zewnętrznych.

W niektórych przypadkach katatonia przebiega z dodatkowymi objawami klinicznymi, takimi jak:

• manieryzm – ciągłe powtarzanie określonych ruchów;
• echolalia – powtarzanie słów lub całych zdań;
• echopraksja – naśladowanie czynności wykonywanych przez innych ludzi.

Rozpoznanie katatonii

Diagnostyka katatonii nie jest łatwa, ponieważ dolegliwości pacjentów mogą mieć zarówno podłoże somatyczne, jak i psychiatryczne. Samo stwierdzenie występowania zaburzenia zwykle nie sprawia kłopotów, jednak ustalenie przyczyn może być trudne. Dodatkowym utrudnieniem jest ryzyko mylnego rozpoznania w przypadku pacjentów przebywających w ośrodku psychiatrycznym, szczególnie tych z nasilonym negatywizmem, otępieniem lub wycofaniem.

Poza rozpoznaniem samego stanu katatonicznego specjaliści oceniają zwykle typ zaburzenia oraz nasilenie objawów. W badaniach stosowanych do oceny samych symptomów katatonicznych stosuje się określone skale, przede wszystkim:

• BFCRS (Bush-francis Catatonia Rating Scale) – preferowana przez większość specjalistów;
• MRS (Modified Rogers Scale);
• RCS (Rogers Catatonia Scale);
• NCRS (Northoff Catatonia Rating Scale);
• BCRS (Braunig Catatonia Rating Scale);
• Kannera (Kanner Scale).

W przypadku przyczyn somatycznych diagnostyka powinna dodatkowo opierać się na szczegółowych badaniach laboratoryjnych, mogących wskazać przyczynę dolegliwości (np. zaburzenia metaboliczne lub neuroinfekcję), a niekiedy również na badaniach obrazowych (rezonans magnetyczny, tomografia komputerowa), pozwalających wykazać obecność guza w mózgu lub innych patologii wywołanych np. przez uraz głowy.

Katatonia – leczenie

Katatonia nie jest chorobą, ale zespołem pewnych objawów mogących pojawić się w przebiegu niektórych chorób i zaburzeń. Dlatego tak istotne jest przeprowadzenie dokładnej diagnostyki i poznanie przyczyny wystąpienia tych symptomów.

Niekiedy objawy o nasilonym charakterze wymagają natychmiastowego zastosowania leczenia objawowego. Stosowane są wówczas przede wszystkim środki zmniejszające napięcie mięśniowe.
Środki farmakologiczne wykorzystywane w leczeniu katatonii to m.in.:

• benzodiazepiny;
• niektóre leki przeciwdrgawkowe;
• leki wzmacniające działanie GABA;
• inhibitory glutaminianu;
• leki przeciwpsychotyczne drugiej generacji (niewłaściwe zastosowanie może spowodować nasilenie objawów katatonii).

Jeśli metody farmakologiczne nie przynoszą rezultatów, możliwe jest zastosowanie terapii elektrowstrząsowej. W niektórych przypadkach może to stanowić jedyny sposób na uratowanie życia pacjenta. Przed przystąpieniem do tego rodzaju terapii personel powinien posiadać dokładną wiedzę o stanie zdrowia pacjenta. Metoda nie może być przeprowadzana u osób z zaburzeniami i uszkodzeniami ośrodkowego układu nerwowego.

Autor: Redakcja