Szczepienia na krztusiec – dla kogo obowiązkowe i darmowe, a kiedy zalecane i odpłatne? 

Krztusiec – co to za choroba? 

Krztusiec, znany również jako koklusz, jest wysoce zakaźną chorobą bakteryjną wywoływaną przez pałeczkę Bordetella pertussis.  

Choroba przebiega z przewlekłym, męczącym, nieproduktywnym kaszlem, który może prowadzić do poważnych powikłań, zwłaszcza u niemowląt i osób z osłabionym układem odpornościowym, a w skrajnych przypadkach może być przyczyną zgonu.  

Krztusiec to choroba zakaźna przenoszona drogą kropelkową – bakterie mogą być przekazywane podczas:  

• kaszlu,  
• kichania, 
• bliskiego kontaktu z osobą zakażoną.  

Po wniknięciu do dróg oddechowych pałeczka krztuśca zaczyna produkować toksyny, w tym przede wszystkim toksynę krztuścową i tchawiczą.  

Powodują one:  

• uszkodzenie nabłonka dróg oddechowych,  
• nadmierną produkcję śluzu oraz podrażnienie receptorów odpowiedzialnych za odruch kaszlowy, dodatkowo mogą wywoływać leukocytozę z limfocytozą,  
• nasilenie odpowiedzi zapalnej, 
• inne zaburzenia, takie jak hiperinsulinemia.  

Najbardziej charakterystycznym objawem zakażenia jest typowy dla krztuśca napadowy, nieproduktywny kaszel.  

W zaawansowanej postaci napady mogą przebiegać z  

• wymiotami,  
• wyczerpaniem,  
• a nawet niewydolnością oddechową.  

Choroba przebiega w trzech etapach.  

Fazę napadową (4-6 tygodni) poprzedza okres nieżytowy (1-2 tygodnie), który przypomina przeziębienie lub grypę i objawia się katarem, niewielkim kaszlem oraz gorączką.  

To właśnie w tym wczesnym stadium krztusiec jest najbardziej zakaźny.  

Ostatnia faza to okres rekonwalescencji, gdy kaszel stopniowo ustępuje – może to trwać nawet przez 3-4 miesiące.  

Zobacz również: Przeziębienie a grypa – jak je rozróżnić

Szczepienie na krztusiec – dlaczego jest ważne?  

Przed wprowadzeniem masowych szczepień w 1960 roku, krztusiec był powszechną chorobą zakaźną małych dzieci oraz częstą przyczyną zgonów wśród niemowląt.  

Wskaźnik podatności na zakażenie krztuścem był bardzo wysoki, bo wynosił nawet 90% w pierwszych dwóch tygodniach infekcji, a śmiertelność w przebiegu krztuśca tylko wśród noworodków wynosiła 6-8%.  

Wprowadzenie szczepień na szeroką skalę znacząco ograniczyło liczbę zachorowań na całym świecie (w niektórych okresach i populacjach nawet ponad 100-krotnie), jednak od połowy lat 90-tych obserwuje się wzrost zakażeń, szczególnie u starszych dzieci oraz dorosłych.  

Wśród przyczyn tej zmiany wymienia się niewystarczające poziomy zaszczepienia dzieci w niektórych populacjach, zanikanie nabytej odporności poszczepiennej po latach i brak standardów szczepień przypominających dla osób dorosłych.  

A także zmiany w samej bakterii Bordetella pertussis – w niektórych populacjach wykryto szczepy o zmienionej strukturze toksyny krztuścowej lub białek powierzchniowych, co może osłabiać skuteczność istniejących szczepionek.  

Czy szczepienie na krztusiec jest obowiązkowe? 

W Polsce szczepienia przeciwko krztuścowi są częścią obowiązkowego kalendarza szczepień ochronnych. Obowiązek ten obejmuje dzieci i młodzież i umożliwia utrzymanie wysokiego poziomu wyszczepienia w populacji.

Wszystkie dostępne w Polsce szczepionki przeciwko krztuścowi mają formę preparatów skojarzonych, chroniących jednocześnie przed błonicą i tężcem, a w przypadku części preparatów również przed innymi chorobami.  

Rodzaje szczepionek na krztusiec dla dzieci: 

• Szczepionki zawierające pełnokomórkowy składnik krztuśca, czyli całe, zabite komórki pałeczek krztuśca (szczepionka DTwP przeciw błonicy, tężcowi, krztuścowi) 
• Szczepionki zawierające bezkomórkowy składnik krztuśca, czyli wyodrębnione elementy bakterii (antygeny): 

1. szczepionka 3 w 1 (DTaP przeciw błonicy, tężcowi i krztuścowi) 

2. szczepionka 4 w 1 (DTaP-IPV przeciw błonicy, tężcowi, krztuścowi, poliomyelitis) 

3. szczepionka 5 w 1 (DTaP-IPV+Hib przeciw błonicy, tężcowi, krztuścowi, poliomyelitis, Haemophilus influenzae typu b), 

4. szczepionka 6 w 1 (DTaP+IPV+Hib+wzwB przeciw błonicy, tężcowi, krztuścowi, poliomyelitis, Haemophilus influenzae typu b, wirusowemu zapaleniu wątroby typu B) 

Czytaj także: Szczepionka przeciw Hib – co to jest, przed czym chroni i jakie może mieć skutki uboczne?

Szczepionki na krztusiec dla młodzieży i dorosłych: 

• szczepionka Tdap, przeciw błonicy, tężcowi i krztuścowi z obniżoną zawartością antygenów błonicy i krztuśca oraz z bezkomórkowym składnikiem krztuścowym. 

Czy szczepienia na krztusiec są darmowe?  

Według obowiązkowego programu szczepień w Polsce każde dziecko ma bezpłatny dostęp do czterech dawek szczepionki DTwP (całokomórkowa szczepionka przeciw krztuścowi) w: 

• 2 miesiącu życia, 
• 3-4 miesiącu życia, 
• 5-6 miesiącu życia, 
• 16-18 miesiącu życia.  
• bezpłatna dawka przypominająca DTaP (bezkomórkowa szczepionka przeciw krztuścowi) w 6 roku życia.  

Uwaga – rodzice chcący skorzystać ze szczepionek bezkomórkowych DTaP w pierwszych czterech dawkach muszą zrobić to odpłatnie, wybierając warianty szczepionek 3 w 1, 4 w 1, 5 w 1 lub 6 w 1.  

W ramach szczepień obowiązkowych w 14 roku życia bezpłatnie podawana jest dawka przypominająca szczepionki z bezkomórkowym składnikiem krztuśca – Tdap (przeciw błonicy, tężcowi i krztuścowi ze zmniejszoną zawartością antygenów krztuśca i błonicy). 

W 19 roku życia obowiązkowe i bezpłatne jest szczepienie przypominające szczepionką Td  (przeciw błonicy i tężcowi ze zmniejszoną zawartością antygenów błonicy), ale zalecane jest odpłatne zamienienie jej na szczepionkę Tdap (przeciw błonicy, tężcowi i krztuścowi ze zmniejszoną zawartością antygenów krztuśca i błonicy).  

Kobietom ciężarnym przysługuje bezpłatna dawka przypominająca szczepionką Tdap między 27 do 36 tygodniem ciąży, a czasami również po 20 tygodniu ciąży.  

Osobom dorosłym zalecane są co 10 lat odpłatne, przypominające dawki szczepionki Tdap.  

Czytaj także: Szczepienia w aptece – jak zaszczepić się w aptece? Czy farmaceuta może szczepić przeciw grypie? 

Przeciwwskazania do szczepienia na krztusiec 

Szczepienia przeciwko krztuścowi są bezpieczne i dobrze tolerowane przez większość osób, jednak w niektórych przypadkach nie zaleca się podawania szczepionki.  

Przeciwwskazania do szczepienia na krztusiec dzielą się na stałe i czasowe, w zależności od charakteru i nasilenia problemu zdrowotnego: 

1. Przeciwwskazania stałe (bezwzględne) – sytuacje, w których podanie szczepionki nie jest możliwe przez całe życie.

Do najważniejszych przeciwwskazań stałych należą:   

• ciężkie reakcje alergiczne po wcześniejszej dawce tej samej szczepionki lub jej składnika lub po kontakcie z substancjami pomocniczymi obecnymi w szczepionce, np. tiomersalem lub białkami zawartymi w preparacie. 
• ciężka encefalopatia, występująca w ciągu 7 dni od podania poprzedniej dawki  

2. Przeciwwskazania czasowe – w niektórych sytuacjach szczepienie może zostać odroczone do momentu poprawy stanu zdrowia. Do takich przypadków należą: 

• ostra infekcja lub gorączka: 
• zaostrzenie chorób przewlekłych, np. układu oddechowego, sercowo-naczyniowego 
• niedawne leczenie immunosupresyjne (np. chemioterapia) 

Szczepienia na krztusiec – skutki uboczne 

Szczepienia przeciwko krztuścowi, zarówno w formie pełnokomórkowej (DTwP), jak i bezkomórkowej (DTaP), są ogólnie bezpieczne i dobrze tolerowane. Jednak, jak w przypadku każdego szczepienia, mogą wystąpić działania niepożądane, które są zwykle łagodne i przemijające. Poważne skutki uboczne zdarzają się bardzo rzadko. 

Najczęściej występujące łagodne działania niepożądane obejmują: 

• reakcje miejscowe: zaczerwienienie, ból i obrzęk w miejscu wstrzyknięcia, ustępujące w ciągu 1-3 dni 
• ogólne złe samopoczucie, w tym gorączka (zwykle niska lub umiarkowana), zmęczenie, drażliwość lub senność oraz przejściowe osłabienie apetytu 
• krótkotrwały obrzęk kończyny występujący w przypadku kolejnych dawek przypominających, szczególnie u starszych dzieci. 

Rzadsze skutki uboczne mogą obejmować m.in. 

• reakcje alergiczne, takie jak wysypka lub pokrzywka,  
• wysoka temperatura (powyżej 39°C) i drgawki gorączkowe,  
• wymioty, 
• przedłużający się płacz dziecka, 
• epizody hipotoniczno-hiporeaktywne, charakteryzujące się słabą reakcją dziecka na bodźce zewnętrzne oraz niskim napięciem mięśniowym, 
• ropień lub ziarniak w miejscu wstrzyknięcia.  

Szczepionki DTwP, zawierające całe inaktywowane komórki pałeczki krztuśca, są związane z nieco wyższym ryzykiem wystąpienia działań niepożądanych niż szczepionki bezkomórkowe. Mogą powodować silniejszy ból i obrzęk w miejscu wstrzyknięcia, gorączkę umiarkowaną lub wysoką, przejściową drażliwość, płacz lub brak apetytu. Szczepionki DTaP są zwykle lepiej tolerowane i powodują mniej reakcji miejscowych oraz ogólnych.   

Bardzo rzadkie, poważne skutki uboczne szczepionek przeciwko krztuścowi to:  

• encefalopatia krztuścowa – krztuścowe uszkodzenie mózgu to możliwy, ale bardzo rzadki efekt szczepienia (0-10,5 przypadków na 1 milion dawek szczepionki).   
• reakcje anafilaktyczne, neurologiczne (1 przypadek na 10 tysięcy dawek szczepionki) 

Szczepionki bezkomórkowe DTaP jako alternatywa dla DTwP 

U osób, które doświadczyły ciężkich NOP po szczepionkach pełnokomórkowych (DTwP), zaleca się stosowanie szczepionek bezkomórkowych (DTaP). Preparaty te zawierają jedynie wyizolowane antygeny bakterii krztuśca, co zmniejsza ryzyko wystąpienia działań niepożądanych. Bezpłatne szczepienie preparatami DTaP zamiast DTwP w pierwszych czterech dawkach może przysługiwać dzieciom z grup ryzyka (m.in. wcześniakom i dzieciom z niską wagą urodzeniową), jednak o tym, które konkretnie preparaty DTaP są przeznaczone dla poszczególnych grup dzieci, decyduje Ministerstwo Zdrowia. 

To również może Cię zainteresować:

Szczepienie 6w1 – wady i zalety, cena, zastosowanie