Tamponada serca
Osierdzie to podwójna błona otaczająca serce. Składa się z warstwy surowiczej oraz włóknistej.
- Błona włóknista stanowi zewnętrzną warstwę i pełni funkcję ochronną serca.
- Błona surowicza jest złożona z blaszki trzewnej i ściennej, pomiędzy którymi znajduje się jama osierdzia wypełniona niewielką ilością płynu.
Czym jest tamponada serca? To stan, gdy w worku osierdziowym gromadzi się krew lub płyn wysiękowy, który upośledza pracę serca. Prowadzi to do wzrostu ciśnienia, do serca dopływa mniejsza ilość krwi, a to skutkuje równocześnie mniejszym wypływem krwi z serca do narządów. To jednak nie wszystko. Serce ma za zadanie odżywiać wszystkie tkanki i narządy, dlatego zmniejsza się również ilość krwi przepływającej przez naczynia wieńcowe, które odżywiają serce. Prowadzi to do osłabienia pracy serca. Trudność w napełnianiu komór i przedsionków krwią może także prowadzić do zastoju żylnego w naczyniach obwodowych i płucach.
Rodzaje tamponady
W warunkach fizjologicznych ilość płynu w worku osierdziowym wynosi tylko około 10-50 ml, natomiast w przebiegu tamponady może się go nagromadzić aż 2 litry. Płyn osierdziowy zapobiega tarciu podczas pracy serca. W zależności od szybkości gromadzenia się płynu wyróżniamy 2 typy tamponady:
- tamponada ostra – bardzo szybki wzrost ciśnienia wewnątrzosierdziowego, nawet w kilka minut,
- tamponada podostra – płyn gromadzi się przez kilka-, kilkadziesiąt godzin z powolnym wzrostem ciśnienia.
Przyczyny tamponady
Tamponada może mieć wiele różnych przyczyn. W przypadku ostrej tamponady przyczyną może być uraz w obrębie klatki piersiowej, na przykład powstały podczas wypadku samochodowego lub związany z raną kłutą czy postrzałową. Dochodzi wtedy do uszkodzenia naczyń krwionośnych i przedostania się krwi do worka osierdziowego.
Ten sam skutek może przynieść pęknięcie tętniaka aorty w części wstępującej, a także pęknięcie komory w przebiegu zawału. Tamponada serca może się również rozwinąć po zabiegach endowaskularnych, takich jak koronarografia i przezskórna angioplastyka wieńcowa, oraz jako powikłanie wszczepienia kardiostymulatora czy innych operacji kardiochirurgicznych.
Z kolei podostra tamponada worka osierdziowego zazwyczaj jest spowodowana przez chorobę nowotworową lub stany zapalne osierdzia – zarówno wirusowe, jak i bakteryjne. Może być także konsekwencją postępującej niewydolności wątroby lub nerek. Płyn w osierdziu może się gromadzić również w przebiegu chorób genetycznych. Jedną z takich chorób jest dystrofia mięśniowa Duchenne’a. W związku z powolnym gromadzeniem płynu objawy są mniej charakterystyczne i narastają wolno, ponieważ organizm ma czas na przystosowanie się do nowych warunków (inaczej niż w przypadku stanu ostrego).
Tamponada serca – objawy
Tamponada powinna być jak najszybciej rozpoznana, aby uniknąć poważnych konsekwencji, takich jak wstrząs kardiogenny, zatrzymanie krążenia i śmierć. Typowe objawy tamponady to:
- duszność nasilająca się w pozycji leżącej,
- ból w klatce piersiowej,
- suchy, napadowy kaszel,
- utrudnione połykanie,
- omdlenia i utrata przytomności,
- przyspieszone tętno,
- zmniejszona tolerancja wysiłku,
- bladość skóry i uczucie zimna.
Tamponada – rozpoznanie
W rozpoznaniu tamponady lekarz powinien zwrócić uwagę na tzw. triadę objawów Becka, która obejmuje hipotensję, czyli spadek ciśnienia skurczowego poniżej 90 mmHg, rozszerzenie naczyń żylnych oraz bardzo ciche, ledwo słyszalne tony serca.
Po przyjęciu pacjenta wykonuje się badanie EKG, aby ocenić czynność pracy serca, oraz – w zależności od nasilenia objawów oraz czasu – badanie echokardiograficzne serca, które pozwala na ocenę nadmiaru płynu w osierdziu. Badanie rentgenowskie umożliwia z kolei zauważenie powiększenia mięśnia sercowego. W przypadku wątpliwości co do przyczyny tamponady serca wykonuje się badania płynu osierdziowego oraz pomiar ciśnienia wewnątrzosierdziowego.
Tamponada serca – postępowanie
W warunkach domowych w przypadku wystąpienia tamponady niewiele jesteśmy w stanie zrobić sami, aby pomóc choremu. Najważniejsze jest wezwanie pogotowia ratunkowego – nie należy rozłączać się przed potwierdzeniem wysłania karetki. Do jej przyjazdu należy być przy osobie poszkodowanej, sprawdzać przytomność oraz oddech. Jeśli chory traci przytomność i przestaje oddychać, należy niezwłocznie rozpocząć masaż serca.
W szpitalu leczeniem tamponady jest tzw. perikardiocenteza, czyli usunięcie nadmiaru płynu z worka osierdziowego poprzez wykonanie nakłucia. Lekarz przy użyciu ultrasonografu wkłuwa igłę w trójkąt między wyrostkiem mieczykowatym a łukiem żebrowym po stronie serca. Następnie zakłada się drenaż, który pomaga w odprowadzeniu płynu. Worek osierdziowy drenuje się aż do momentu, gdy w ciągu doby ilość płynu wynosi mniej niż 25 ml.
Jeśli zabieg nie jest wystarczający, stosuje się leczenie operacyjne nazywane perikardiektomią. Polega ono na usunięciu części lub całości worka osierdziowego. Jeśli leczenie nie zostanie wykonane na czas, może dojść do wstrząsu kardiogennego i śmierci.
W przypadku powolnie narastającej tamponady chory niejednokrotnie pozostaje jedyne pod obserwacją. W tym czasie lekarz identyfikuje przyczynę narastania ilości płynu w worku osierdziowym. Dzięki temu często udaje się uniknąć nakłucia osierdzia.
Autor: Redakcja
