Zapalenie ucha zewnętrznego – objawy, leczenie

Zapalenie ucha zewnętrznego ICD 10 

Zapalenie ucha zewnętrznego (otitis externa OE) to ostry lub przewlekły proces zapalny skóry i tkanki podskórnej przewodu słuchowego zewnętrznego, który może obejmować także małżowinę uszną. Najczęściej wywoływany jest przez bakterie, rzadziej przez grzyby i sporadycznie przez wirusy. W przypadku przewlekłego zapalenia ucha zewnętrznego objawy utrzymują się przez co najmniej 3 miesiące. Wskazuje to na przewlekły charakter choroby i konieczność dłuższego leczenia.

Objawy przewlekłego zapalenia ucha zewnętrznego są zwykle mniej nasilone niż w przypadku ostrej infekcji i obejmują świąd oraz złuszczanie naskórka. Choć ostre zapalenie ucha zewnętrznego zwykle trwa 7-10 dni przy odpowiednim leczeniu, przewlekłe przypadki wymagają dłuższej terapii. Zaniedbane może przejść w postać przewlekłą, a u pacjentów z cukrzycą rozwinąć się w groźne, złośliwe zapalenie ucha zewnętrznego. Choroba we wciąż jeszcze stosowanej w Polsce klasyfikacji ICD-10 występuje pod kodami H60.0–H60.5:

H60 Zapalenie ucha zewnętrznego  

• H60.0 Ropień ucha zewnętrznego (czyrak, czyrak gromadny, czyraczność małżowiny usznej lub przewodu słuchowego zewnętrznego)
• H60.1 Rozlane zapalenie ucha zewnętrznego (cellulitis) – jest to ostre rozlane zapalenie przewodu słuchowego zewnętrznego. Charakteryzujące się rozlanym stanem zapalnym skóry i błony śluzowej ucha
• H60.2 Złośliwe zapalenie ucha zewnętrznego
• H60.3 Inne zakaźne zapalenie ucha zewnętrznego (zapalenie ucha zewnętrznego: krwotoczne, ucho pływaka)
• H60.4 Perlak ucha zewnętrznego (czop naskórkowy rogowaciejący ucha zewnętrznego)
• H60.5 Ostre, niezakaźne zapalenie ucha zewnętrznego (BNO, promienicze, chemiczne, kontaktowe, wypryskowe, reaktywne)
• H60.8 Inne zapalenie ucha zewnętrznego (przewlekłe zapalenie ucha zewnętrznego BNO)
• H60.9 Zapalenie ucha zewnętrznego nieokreślone

W praktyce rozróżnia się:

• ostre zapalenie ucha zewnętrznego – trwające < 3 tyg. (wg innych wytycznych < 6 tygodni), dominuje ból i obrzęk
• podostre zapalenie ucha zewnętrznego – trwające  3–12 tyg. (okres przejściowy między zapaleniem ostrym a przewlekłym)
• przewlekłe zapalenie ucha zewnętrznego – objawy > 3 mies., z przewagą świądu i łuszczenia
• złośliwe (martwicze) zapalenie ucha zewnętrznego – agresywna postać choroby u chorych z cukrzycą lub immunosupresją. Często o podłożu bakteryjnym, atakująca kość skroniową.

Zapalenie przewodu słuchowego zewnętrznego – przyczyny

Pierwszą linię obrony przewodu słuchowego stanowi cienki film lipidowy, kwaśne pH (ok. 4–5) oraz samooczyszczający ruch nabłonka. Gdy bariera ta zostaje naruszona, dochodzi do alkalizacji środowiska, obrzęku tkanki, szybkiego namnożenia drobnoustrojów i rozwoju stanu zapalnego. Możliwe przyczyny zapalenia to przede wszystkim: 

• kontakt z wodą (tzw. „ucho pływaka”) – codzienny kontakt z wodą, zwłaszcza w wilgotnym, ciepłym klimacie sprzyja maceracji naskórka i ułatwiają kolonizację bakterii  
• uraz mechaniczny – zagrożeniem są patyczki kosmetyczne, wsuwanie spinaczy lub wykałaczek do ucha, ale też noszenie ciasnych słuchawek dousznych czy aparatów słuchowych. W powstałe w wyniku drażnienia mikroskopijne pęknięcia naskórka łatwo wnikają bakterie – zwłaszcza pałeczka ropy błękitnej i gronkowiec złocisty. 
• przewlekłe dermatozy, takie jak atopowe zapalenie skóry, łuszczyca, łojotokowe zapalenie skóry lub kontaktowa alergia – zmieniają skład łoju i obniżają odporność miejscową. Przez co zapalenie łatwiej przechodzi w postać przewlekłą z dominującym świądem i łuszczeniem. 
• cukrzyca, zaburzenia odporności lub długotrwałe stosowanie glikokortykosteroidów – podwyższona glikemia i upośledzona mikrocyrkulacja sprzyjają szerzeniu się infekcji na tkankę kostną podstawy czaszki. Prowadząc do tzw. złośliwego (martwiczego) zapalenia ucha zewnętrznego. To groźne powikłanie o wysokiej śmiertelności, którego podłożem jest zwykle kolonizacja pałeczką ropy błękitnej.  
• w przewlekłej postaci flora bakteryjna często ustępuje miejsca grzybom z rodzaju Aspergillus lub Candida. Zwłaszcza jeśli wcześniejsze leczenie obejmowało antybiotyki o szerokim spektrum działania.  
• w rzadkich przypadkach rozpoznaje się postać wirusową, wywołaną reaktywacją wirusa ospy wietrznej – półpaśca. Choroba przebiega z nagłym, palącym bólem ucha zewnętrznego, po którym pojawiają się pęcherzykowate wykwity na małżowinie i w przewodzie słuchowym, często z porażeniem nerwu twarzowego (VII).  

Objawy zapalenia ucha zewnętrznego

U większości pacjentów objawy rozwijają się w ciągu 24–48 h od ekspozycji na czynnik wyzwalający. Najczęściej są jednostronne. U osób z immunosupresją mogą objąć obydwa uszy lub szybko szerzyć się na tkankę małżowiny i okoliczne węzły chłonne. Do charakterystycznych objawów należą: 

• Silny, pulsujący ból ucha (otalgia) – nasila się przy ucisku na skrawek lub delikatnym pociągnięciu za małżowinę. Nocą potrafi wybudzać ze snu. Jest pierwszym i najbardziej dokuczliwym symptomem ostrej postaci choroby. 
• Tkliwość, zaczerwienienie i opuchlizna przewodu słuchowego – otoskopia wykazuje obrzęk skóry z ograniczeniem widoczności błony bębenkowej. W ciężkich przypadkach kanał zamyka się całkowicie. 
• Wysięk – początkowo wodnisty, szybko staje się ropny lub żółto-zielony. W zakażeniu grzybiczym przybiera barwę szarą lub czarnobrunatną. 
• Uczucie pełności i niedosłuch przewodzeniowy – spowodowane zablokowaniem fal dźwiękowych przez obrzęk i wydzielinę, objaw przejściowy.  
• Świąd przewodu słuchowego – delikatny w ostrej fazie, nasilający się w podostrej i przewlekłej. Częste drapanie paznokciem, długopisem lub innym ostrym przedmiotem prowadzi do mikrourazów i nawrotów.  
• Powiększenie węzłów chłonnych karkowych lub przyuszniczych – świadczy o reakcji immunologicznej.  
• Objawy ogólne – gorączka > 38°C, dreszcze, złe samopoczucie pojawiają się rzadko i wymagają wykluczenia szerzenia się zapalenia poza przewód słuchowy albo martwiczego zapalenia u chorych z cukrzycą.  
• Ból promieniujący do żuchwy lub połowy twarzy – może sugerować zajęcie chrząstki małżowiny lub początek zapalenia złośliwego. Wymaga pilnej kontroli laryngologicznej i często leczenia ogólnoustrojowego.  

Zapalenie ucha zewnętrznego – domowe sposoby leczenia

Przez pierwsze dwa dni po wystąpieniu objawów wielu pacjentów próbuje leczyć się metodami domowymi. Postępowanie to bywa skuteczne i ma dwa cele: przywrócić suche, kwaśne środowisko kanału słuchowego oraz zapobiec mikrourazom, a przez to namnażaniu drobnoustrojów. Pomocne mogą być: 

• zakraplacze octowe – 2% kwas octowy (z apteki) albo mieszanina 1:1 octu spirytusowego 6 % i alkoholu izopropylowego 70%. Ucho zakrapla się 3–4 kroplami po kąpieli. Nie należy  stosować przy perforacji błony bębenkowej ani u małych dzieci  
• suszarka do włosów (chłodny nawiew) – suszarkę należy trzymać 30 cm od ucha przez 30 sekund zaraz po wyjściu z wody (metodę warto skonsultować z lekarzem)  
• zatyczki hydrofobowe podczas pływania w basenie – po wyjściu należy szybko osuszyć ucho, a jeśli woda jest chlorowana, zaaplikować krople octowe (chlor podnosi pH kanału) 
• unikanie drapania ucha – mikrourazy znacząco podnoszą ryzyko infekcji 

Leczenie zapalenia ucha zewnętrznego – farmakologiczne metody

Jeżeli ból ucha nasila się mimo dwóch dni osuszania w warunkach domowych, pojawia się wydzielina, gorączka lub obrzęk, należy skonsultować się z lekarzem POZ lub otorynolaryngologiem. Rozpoznanie stawia się na podstawie wywiadu i badania otoskopowego. Przy nawrotach lub braku poprawy lekarz pobiera wymaz do posiewu bakteryjnego lub mykologicznego i zleca kontrolną otoskopię po 5–7 dniach. Możliwości farmakoterapii w różnych postaciach zapalenia to: 

• krople dostępne bez recepty – najczęściej roztwory kwasu octowego, salicylan choliny, opcjonalnie chlorheksydyna 
• krople na receptę – antybiotyki aminoglikozydowe (gentamycynę, neomycynę), antybiotyki polipeptydowe (gramicydyna, polimyksyna), antybiotyki fluorochinolony (ciprofloksacyna), preparaty łączone (antybiotyki i glikokortykosteroidy lub kwas octowy + steroid) 
• krople przeciwgrzybicze – klotrimazol, natamycyna, czasem roztwory salicylanowe 
• krople steroidowo-antyseptyczne (bez antybiotyku) – np. flumetazon z kliochinolem 
• antybiotyk doustny – rozważany tylko przy podejrzeniu szerzenia się infekcji lub martwiczego  zapalenia. Pierwszym wyborem są leki z aktywnością przeciw pałeczce ropy błękitnej (ciprofloksacyna). 
• leki przeciwbólowe i przeciwzapalne doustne – paracetamol, ibuprofen (lub inny NLPZ) do łagodzenia silnego bólu w pierwszych dwóch dobach infekcji 
• leczenie przeciwwirusowe + steroid ogólny – acyklowir lub walacyklowir, łączone często z prednizonem (w przypadku podłoża wirusowego) 

W przypadku znacznego zwężenia przewodu słuchowego konieczne bywa założenie opatrunku lub setonu nasączonego odpowiednim lekiem miejscowym.  

Powikłania – kiedy natychmiast do lekarza? 

Choć większość przypadków goi się bez powikłań, nieprawidłowo leczony stan zapalny może rozszerzyć się na:

• skórę małżowiny,
• chrząstkę,
• a nawet kość skroniową.

U osób z cukrzycą czy niedoborami odporności zagrożeniem jest martwicze (złośliwe) zapalenie ucha zewnętrznego, choroba zagrażająca życiu, wymagająca hospitalizacji i długotrwałej antybiotykoterapii dożylnej.

Zgłoś się pilnie po pomoc, jeśli: 

• ból nocny lub promieniujący do żuchwy lub twarzy narasta mimo stosowania kropli przez ponad dwie doby
• gorączka sięga 38 °C i więcej, pojawiają się dreszcze
• obrzęk i zaczerwienienie skóry obejmują małżowinę albo okolice przyuszne
• wydzielina z ucha staje się krwista lub gnilna o cuchnącym zapachu
• występuje porażenie mimiki twarzy, silne zawroty głowy lub nagły niedosłuch
• pojawiają się objawy neurologiczne, takie jak osłabienie mięśni twarzy – wówczas konieczna jest natychmiastowa pomoc medyczna
• brak jest poprawy po 3 dniach leczenia miejscowego lub nawrót objawów w ciągu 1–2 tygodni