Zespół metaboliczny – co to właściwie jest?
Zespół metaboliczny to nie osobna choroba, ale zbiór powiązanych, współwystępujących czynników zwiększających u pacjenta ryzyko rozwoju chorób sercowo-naczyniowych. Koncepcja zespołu metabolicznego ma długą i bogatą historię – tematykę tę uczeni podejmowali już od XVII wieku, a za jej twórcę i uważany jest dr Gerald Reaven, który w latach 80. XX wieku opublikował prace dotyczące związku pomiędzy opornością na insulinę a ryzykiem rozwoju chorób sercowo-naczyniowych, zespół czynników ryzyka insulinooporności nazywając „zespołem X” (gdzie X oznaczało wówczas coś nie do końca poznanego, tajemniczego).
W ostatnich latach osiągnięto znaczny postęp w rozumieniu poszczególnych części składowych zespołu metabolicznego, a głównym założeniem ich rozpoznawania jest identyfikacja osób o zwiększonym ryzyku rozwoju chorób serca i naczyń oraz objęcie ich działaniami profilaktycznymi oraz odpowiednim leczeniem. Proponowane dziś definicje* zespołu metabolicznego przyjmują jako kryterium jego rozpoznania przede wszystkim:
- obecność otyłości brzusznej (obwód talii i kobiet ≥88 cm, u mężczyzn ≥102 cm) lub wskaźnik masy ciała BMI ≥ 30 kg/m2,
oraz dwóch spośród trzech czynników:
- wysokie prawidłowe ciśnienie tętnicze lub nadciśnienie tętnicze: ciśnienie tętnicze ≥ 130 i/lub 85 mm Hg (pomiar gabinetowy) lub ciśnienie tętnicze ≥ 130 i/lub 80 mm Hg (pomiar domowy) lub stosowanie leczenia hipotensyjnego,
- stany przedcukrzycowe lub cukrzyca: stężenie glukozy na czczo ≥ 100 mg/dl lub ≥ 140 mg/dl po 120 min w doustnym teście obciążenia glukozą lub hemoglobina glikowana ≥ 5,7% lub stosowanie leczenia hipoglikemizującego,
- podwyższone stężenie cholesterolu frakcji nie-HDL (aterogenna dyslipidemia): stężenie cholesterolu nie-HDL ≥ 130 mg/dl lub stosowanie leczenia hipolipemizującego.
*(Stanowisko PTNT, PTLO, PTL, PTH, PTMR, PTMSŻ, sekcji Prewencji i Epidemiologii PTK, „Klubu 30” PTK oraz sekcji Chirurgii Metabolicznej i Bariatrycznej TChP)
Komu grozi zespół metaboliczny?
Badania wykonywane w Polsce od początków XXI wieku wskazują na znaczący wzrost częstości występowania zespołu metabolicznego w populacji – szacuje się, że wśród dorosłych mieszkańców naszego kraju, kryteria diagnostyczne zespołu metabolicznego spełnia średnio 33% kobiet i 39% mężczyzn (wg badania WOBASZ z 2014 r.). Szczególnie duży wzrost częstości występowania zespołu metabolicznego obserwuje się u mężczyzn w wieku okołoemerytalnym (60–74 lata) – kilka lat temu aż 57% z nich spełniało kryteria diagnostyczne, w tym przede wszystkim warunek otyłości, nadciśnienia tętniczego i zaburzeń lipidowych. Wraz z postępującym problemem otyłości w Polsce i na świecie, należy spodziewać się również przyrostu rozpoznań zespołu metabolicznego w populacjach.
Polecamy: Otyłość – przyczyny i skutki. Jak zapobiegać otyłości?
Zespół metaboliczny – objawy
Choć kryteria diagnostyczne zespołu metabolicznego spełnia już nawet co trzeci Polak, wielu nie ma pojęcia, że jest w grupie ryzyka i nie stosuje żadnej profilaktyki chroniącej przed rozwojem poważnych schorzeń serca i naczyń. Problemy zdrowotne, które powinny zaalarmować samego pacjenta oraz jego lekarza POZ, to przede wszystkim:
- otyłość, szczególnie otyłość centralna, inaczej nazywana trzewną lub brzuszną, to podstawowe kryterium zespołu metabolicznego, a więc też jeden z jego głównych objawów. Uwagę należy zwrócić przede wszystkim na obwód talii – u kobiet nie powinien być równy lub większy niż 88 cm, u mężczyzn 102 cm, a im większy jest obwód, tym większe ryzyko rozwoju zespołu metabolicznego i, co za tym idzie, poważnych schorzeń kardiologicznych. W niektórych opracowaniach wciąż można spotkać się z wartościami granicznymi 80 cm dla kobiet i 94 cm dla mężczyzn, które są nadal aktualnymi kryteriami rozpoznawania otyłości;
- stan przedcukrzycowy polegający na nieprawidłowej homeostazie glukozy i objawiający się nieprawidłową glikemią na czczo (IFG) lub nieprawidłową tolerancją glukozy (IGT), w Polsce dotyczy dziś nawet 5 milionów osób. Wielu z nich nie ma pojęcia o zagrożeniu, gdyż stan przedcukrzycowy przez wiele miesięcy może nie dawać żadnych objawów, a jedynym sygnałem alarmowym są nieprawidłowe wyniki badań przesiewowych. U większości pacjentów nieleczonych, niepodejmujących działań profilaktycznych (zmiana stylu życia, czasami farmakologiczna prewencja metforminą), w ciągu kilku lat rozwinie się cukrzyca typu 2, stanowiąca poważny czynnik ryzyka chorób serca i naczyń;
- insulinooporność może dotyczyć nawet co czwartej osoby dorosłej i jest stanem zaburzonej homeostazy glukozy polegającym na zmniejszeniu wrażliwości organizmu na działanie insuliny. Niekontrolowana i nieleczona insulinooporność jest jedną z przyczyn rozwoju cukrzycy typu 2, w jej przebiegu pojawiają się tez inne cechy charakterystyczne dla zespołu metabolicznego;
- nadciśnienie tętnicze, w przypadku zespołu metabolicznego, zazwyczaj jest konsekwencją zwiększania masy ciała i rozwoju otyłości, a rosnący, liniowy związek pomiędzy BMI a ryzykiem rozwoju nadciśnienia tętniczego powinien być dla pacjenta sygnałem ostrzegawczym i mobilizować go do walki z nadprogramowymi kilogramami;
- aterogenna dyslipidemia, w przebiegu której obserwuje się przede wszystkim hipertriglicerydemię, niskie stężenie HDL-C, podwyższone lub prawidłowe stężenie LDL-C z przewagą frakcji małych gęstych lipoprotein.
Polecamy: Kalkulator BMI: oblicz BMI online. Jaka jest Twoja prawidłowa waga?
Inne składowe zespołu metabolicznego, często wiążące się z otyłością, które powinny być dla pacjenta sygnałem ostrzegawczym, to m.in.: niealkoholowa stłuszczeniowa choroba wątroby, upośledzenie funkcji nerek, obturacyjny bezdech senny, przewlekłe stany zapalne, hiperurykemia.
Konsekwencje zespołu metabolicznego
Zespół metaboliczny jest ważnym czynnikiem ryzyka chorób serca i naczyń, w tym przede wszystkim rozwoju miażdżycy, choroby niedokrwiennej serca, kardiomiopatii, nadciśnienia płucnego, incydentów sercowo-naczyniowych (np. udar mózgu, zawał serca), a także cukrzycy typu 2, poważnych chorób wątroby, nerek i trzustki oraz wielu innych schorzeń, z których część stanowi poważne zagrożenie życia.
Leczenie zespołu metabolicznego
Zespół metaboliczny nie stanowi odrębnej jednostki chorobowej i nie jest uwzględniony w międzynarodowej klasyfikacji chorób ICD-10, a jego leczenie obejmuje walkę z poszczególnymi schorzeniami, stanowiącymi kryteria rozpoznania: kontrolę nadciśnienia, dyslipidemii, stanu przedcukrzycowego lub cukrzycy, a przede wszystkim dążenie do uzyskania prawidłowej masy ciała. Oprócz leczenia farmakologicznego, ustalanego indywidualnie w przypadku poszczególnych pacjentów, każda osoba z rozpoznanym zespołem metabolicznym musi podjąć wyzwanie zmiany stylu życia, czyli przede wszystkim:
- zmianę nawyków żywieniowych – konieczna jest dieta redukcyjna, najlepiej pod okiem dietetyka lub psychodietetyka
- wprowadzenie codziennej dawki ruchu – dostosowanej do możliwości i stanu zdrowia pacjenta.
Czytaj też: Jak wygląda badanie EKG?
Bibliografia:
https://nadcisnienietetnicze.pl/sites/scm/files/2022-07/Zespol_metaboliczny_stanowisko.pdf
