Alergia pokarmowa – objawy, alergeny, diagnostyka i leczenie

Co to jest alergia pokarmowa?

Alergia pokarmowa to jedna z chorób alergicznych, w której układ odpornościowy błędnie rozpoznaje składniki pokarmowe jako zagrożenie. W odpowiedzi uruchamia reakcję immunologiczną prowadzącą do wystąpienia objawów alergii. Najczęściej dotyczą one skóry, przewodu pokarmowego lub układu oddechowego.

W większości przypadków alergii pokarmowej główną rolę odgrywa immunoglobulina E (IgE), choć możliwe są także reakcje o innym mechanizmie immunologicznym. Po kontakcie z alergenem pokarmowym organizm produkuje swoiste przeciwciała IgE, które pobudzają komórki układu odpornościowego do uwalniania histaminy i innych substancji zapalnych. To właśnie one odpowiadają za rozwój takich objawów, jak wysypka, pokrzywka, obrzęk, bóle brzucha czy duszność.

Alergenami określonych pokarmów są najczęściej:

• białka mleka krowiego,
• jaja,
• orzeszki ziemne,
• orzechy,
• soja,
• pszenica,
• ryby i owoce morza.

U osób uczulonych nawet śladowe ilości alergenu mogą wywołać reakcje alergiczne, a w ciężkich przypadkach – wstrząs anafilaktyczny.

Alergia pokarmowa dotyczy dziś około 6-8% dzieci i 2-4% dorosłych. Najczęściej występuje u niemowląt i małych dzieci. U części pacjentów jej objawy z czasem ustępują, ale niektóre alergie, zwłaszcza na orzeszki ziemne czy owoce morza, często utrzymują się przez całe życie.

Alergia a nietolerancja pokarmowa – czym się różnią?

Alergia pokarmowa i nietolerancja pokarmowa mogą dawać podobne objawy po spożyciu określonych produktów spożywczych, ale mają zupełnie inne przyczyny i mechanizm działania. W przypadku alergii dochodzi do reakcji układu immunologicznego, natomiast nietolerancja pokarmowa zwykle wynika z problemów z trawieniem lub metabolizmem określonych składników.

Alergia pokarmowa	Nietolerancja pokarmowa
Ma podłoże immunologiczne	Nie jest związana z reakcją układu odpornościowego
Często uczestniczą w niej przeciwciała IgE	Najczęściej wynika z niedoboru enzymów lub problemów metabolicznych
Objawy mogą pojawić się nawet po spożyciu śladowych ilości alergenu	Objawy zwykle zależą od ilości spożytego produktu
Może wywołać pokrzywkę, obrzęk, duszność i wstrząs anafilaktyczny	Najczęściej powoduje objawy ze strony przewodu pokarmowego
Objawy mogą obejmować skórę, układ oddechowy i przewód pokarmowy	Dominują bóle brzucha, wzdęcia, biegunka i uczucie pełności
W diagnostyce wykorzystuje się m.in. testy skórne i oznaczanie swoistych przeciwciał IgE	Diagnostyka opiera się głównie na diecie eliminacyjnej i ocenie tolerancji produktów

Najczęstszym przykładem nietolerancji pokarmowej jest nietolerancja laktozy związana z niedoborem enzymu laktazy. Do nadwrażliwości pokarmowych zalicza się także choroba trzewna (celiakia), która nie jest klasyczną alergią IgE-zależną (uczuleniem na gluten), lecz chorobą autoimmunologiczną wywoływaną przez gluten.

Różnice dotyczą także diagnostyki. Rozpoznanie alergii pokarmowej opiera się przede wszystkim na dokładnym wywiadzie i ocenie związku między spożyciem określonego produktu a wystąpieniem objawów. W diagnostyce wykorzystuje się m.in. testy skórne, oznaczanie swoistych przeciwciał IgE oraz dietę eliminacyjną, coraz większe znaczenie ma również diagnostyka molekularna alergii pokarmowej, pozwalająca dokładniej ocenić ryzyko reakcji na konkretne alergeny. Nietolerancje pokarmowe, w zależności od rodzaju problemu, rozpoznaje się za pomocą diety eliminacyjnej, testów oddechowych, a czasem obserwacji reakcji organizmu po spożyciu określonych produktów.

Objawy alergii pokarmowej

Po spożyciu uczulającego pokarmu układ odpornościowy uruchamia reakcję prowadzącą do uwalniania histaminy i innych substancji zapalnych. To właśnie one odpowiadają za rozwój objawów alergii, które mogą dotyczyć skóry, przewodu pokarmowego, układu oddechowego, a czasem także układu krążenia.

Objawy alergii pokarmowej mogą pojawić się już kilka minut po spożyciu alergenu, choć czasem rozwijają się z opóźnieniem. Ich nasilenie bywa bardzo różne – od łagodnych zmian skórnych po ciężkie reakcje zagrażające życiu.

Najczęstsze objawy alergii obejmują:

• wysypkę i zmiany rumieniowe,
• pokrzywkę,
• świąd skóry,
• obrzęk warg, języka lub twarzy,
• bóle brzucha,
• nudności, wymioty i biegunkę,
• duszność i świszczący oddech.

Objawy skórne należą do najczęstszych symptomów alergii pokarmowej. Zmiany mogą mieć postać pokrzywki, drobnej wysypki lub rozlanego zaczerwienienia skóry i pojawiać się na twarzy, szyi, brzuchu albo kończynach. U części osób zmiany skórne przypominają zaostrzenie atopowego zapalenia skóry.

Częste są również symptomy ze strony przewodu pokarmowego, takie jak bóle brzucha, nudności, biegunka czy wymioty. Same w sobie nie potwierdzają jednak alergii, ponieważ podobne dolegliwości mogą występować także w przypadku nietolerancji pokarmowych lub innych chorób przewodu pokarmowego.

Objawy ze strony układu oddechowego pojawiają się najrzadziej, ale mogą świadczyć o ciężkim przebiegu reakcji alergicznej. Alergicy skarżą się przede wszystkim na duszność, świszczący oddech, kaszel, uczucie ucisku w gardle czy chrypę. Jeśli objawom towarzyszy obrzęk twarzy, gwałtowne osłabienie lub zawroty głowy, konieczna jest pilna pomoc, ponieważ reakcja może przechodzić we wstrząs anafilaktyczny.

Wstrząs anafilaktyczny – kiedy alergia staje się śmiertelnie groźna?

Najcięższą postacią reakcji alergicznej jest wstrząs anafilaktyczny. To stan zagrożenia życia, w którym objawy rozwijają się gwałtownie i mogą w krótkim czasie doprowadzić do zaburzeń oddychania oraz krążenia.

Anafilaksja najczęściej pojawia się w ciągu kilku minut po kontakcie z alergenem, choć czasem rozwija się nieco później. Ryzyko ciężkiej reakcji wzrasta w przypadku alergii na orzeszki ziemne, orzechy, ryby, owoce morza oraz mleko krowie. U osób silnie uczulonych nawet śladowe ilości alergenu mogą wywołać wstrząs anafilaktyczny.

Do objawów alarmowych należą:

• szybko narastająca duszność,
• obrzęk języka lub gardła,
• świszczący oddech,
• gwałtowny spadek ciśnienia,
• zawroty głowy,
• utrata przytomności.

Podstawą leczenia anafilaksji jest jak najszybsze podanie adrenaliny i wezwanie pomocy medycznej. Leki przeciwhistaminowe mogą łagodzić część objawów alergii, ale nie zastępują adrenaliny w przypadku ciężkiej reakcji ogólnoustrojowej.

Jak wygląda diagnostyka alergii pokarmowej?

Podstawą diagnostyki alergii pokarmowej jest dokładny wywiad dotyczący objawów, czasu ich występowania oraz związku ze spożyciem konkretnych produktów. Lekarz bierze pod uwagę m.in. rodzaj dolegliwości, tempo pojawienia się reakcji oraz to, czy w rodzinie występują inne choroby alergiczne.

W dalszej diagnostyce wykorzystuje się

• testy skórne (punktowe testy skórne SPT, ang. skin prick tests)
• oraz badania krwi pozwalające oznaczyć swoiste przeciwciała IgE przeciwko konkretnym alergenom.

Coraz większe znaczenie ma także diagnostyka molekularna alergii pokarmowej, która umożliwia dokładniejszą ocenę ryzyka ciężkich reakcji oraz rozróżnienie uczulenia pierwotnego od reakcji krzyżowych, np. związanych z pyłkiem brzozy.

Elementem diagnostyki alergii pokarmowej często jest także czasowe wyeliminowanie podejrzanego produktu z jadłospisu i obserwacja, czy objawy ustępują. Dietę eliminacyjną powinno się jednak prowadzić pod kontrolą specjalisty, zwłaszcza w przypadku dzieci. Zbyt restrykcyjne wykluczanie produktów spożywczych może prowadzić do niedoborów pokarmowych i niepotrzebnie utrudniać codzienne funkcjonowanie.

Za najbardziej wiarygodną metodę potwierdzenia alergii pokarmowej uznaje się próby prowokacyjne wykonywane pod nadzorem lekarza. Polegają one na kontrolowanym podawaniu podejrzanego alergenu i obserwacji reakcji organizmu.

Jak leczy się alergię pokarmową?

Podstawą leczenia alergii pokarmowej jest unikanie uczulającego pokarmu oraz jego produktów pochodnych. Dla pacjenta oznacza to konieczność dokładnego czytania etykiet i ostrożność wobec produktów zawierających choćby  śladowe ilości alergenu.

W łagodniejszych reakcjach alergicznych stosuje się leki przeciwhistaminowe, które pomagają zmniejszyć świąd skóry, pokrzywkę czy obrzęk. Nie zapobiegają jednak ciężkim reakcjom po ponownym kontakcie z alergenem.

U pacjentów zagrożonych anafilaksją konieczne może być noszenie przy sobie adrenaliny w autostrzykawce. Dotyczy to przede wszystkim osób, u których wcześniej wystąpiła reakcja anafilaktyczna albo ciężkie symptomy ze strony układu oddechowego po spożyciu alergenu.

Nie do przecenienia jest edukacja pacjenta. Osoby z alergią pokarmową powinny wiedzieć, jak rozpoznawać pierwsze objawy uczulenia, czego unikać i jak postępować w sytuacji zagrożenia życia. Szczególną ostrożność trzeba zachować podczas jedzenia poza domem, ponieważ alergeny mogą znajdować się także w sosach, półproduktach i żywności pozornie niezawierającej uczulającego składnika.

Czy alergia pokarmowa może minąć?

Przebieg alergii pokarmowej zależy przede wszystkim od rodzaju alergenu oraz wieku pacjenta. Część alergii rozwijających się we wczesnym dzieciństwie stopniowo ustępuje wraz z dojrzewaniem układu odpornościowego. Dotyczy to zwłaszcza alergii na mleko krowie i jaja.

Niektóre uczulenia znacznie częściej utrzymują się jednak przez całe życie. Dotyczy to przede wszystkim alergii na orzeszki ziemne, orzechy, ryby i owoce morza. U części pacjentów nawet po wielu latach kontakt z alergenem może wywołać ciężkie reakcje alergiczne, ze wstrząsem anafilaktycznym włącznie.

Oceny, czy alergia ustąpiła, dokonuje lekarz na podstawie odpowiedniej diagnostyki. Samodzielne ponowne wprowadzanie uczulającego pokarmu do diety może być niebezpieczne, szczególnie u osób, u których wcześniej występowały nasilone objawy alergii.