Bradykardia – przyczyny, objawy, leczenie. Czy bradykardia zawsze jest niebezpieczna?

Co to jest bradykardia?

Bradykardia, inaczej rzadkoskurcz, to nie nazwa choroby, ale termin oznaczający wolne bicie serca. Najważniejszym zadaniem serca jest pompowanie krwi do krążenia systemowego i płucnego, co jest możliwe dzięki rytmicznym skurczom i rozkurczom przedsionków i komór serca. Do skurczów dochodzi pod wpływem impulsów elektrycznych, które powstają spontanicznie w strukturach układu bodźcoprzewodzącego mięśnia sercowego. Na układ ten składa się kilka elementów: węzeł zatokowo-przedsionkowy, węzeł przedsionkowo-komorowy, pęczek Hisa oraz włókna Purkiniego.

Nadrzędnym ośrodkiem automatyzmu, wytwarzającym pobudzenia elektryczne o najszybszym rytmie i odpowiadającym za częstość rytmu serca, jest węzeł zatokowo-przedsionkowy, często nazywany po prostu węzłem zatokowym. Częstotliwość prawidłowego rytmu zatokowego u zdrowego, dorosłego człowieka jest określana na 60-100 uderzeń na minutę. Serce mocno zwalnia w czasie snu i jest to zjawisko pożądane, a naturalnie przyspiesza w trakcie wysiłku fizycznego, silnych emocji czy w wyniku odwodnienia organizmu. Układ krążenia adaptuje się do regularnego wysiłku, przez co fizjologicznie wolniejszy rytm serca często dotyczy profesjonalnych sportowców.

Przyczyny bradykardii

Zwolniona praca serca nie musi oznaczać choroby; bardzo często jest zjawiskiem fizjologicznym i nie wymaga interwencji medycznej. W rzadszych przypadkach bradykardia ma charakter patologiczny –jest konsekwencją różnych chorób, zawału serca, zaburzeń hormonalnych, przyjmowanych leków i innych czynników.

Przyczyny bradykardii fizjologicznej:

• wyczynowe uprawianie sportu – bradykardia typowa dla sportowców, zwłaszcza tych uprawiających sporty wytrzymałościowe (u kolarzy, pływaków czy biegaczy serce w spoczynku może się kurczyć zaledwie 40 razy w ciągu minuty i jest to naturalna konsekwencja adaptacji mięśnia sercowego do regularnie podejmowanego wysiłku; u rekordzisty tętno spoczynkowe wynosiło 29 uderzeń na minutę i nie było uznawane za stan patologiczny);
• wiek – bradykardia może występować naturalnie u dzieci i młodzieży;
• sen – częstotliwość akcji serca w czasie snu naturalnie spada nawet do 40 uderzeń na minutę.

Przyczyny bradykardii patologicznej:

• zaburzenia funkcji węzła zatokowego (bradykardia zatokowa, zahamowanie zatokowe) lub zaburzenia przewodnictwa przedsionkowo-komorowego (blok przedsionkowo-komorowy II lub III stopnia), a także bradykardia w przebiegu choroby niedokrwiennej serca i u osób ze świeżym zawałem serca;
• niedoczynność tarczycy;
• zwiększenie napięcia nerwu błędnego, najczęściej dotyczące nastolatków z niedożywieniem (powikłania sercowo-naczyniowe, a zwłaszcza bradykardia, występują u 80% chorych na anoreksję) oraz pacjentów z wagotonią;
• hipotermia;
• podwyższenie ciśnienia śródczaszkowego;
• żółtaczka cholestatyczna;
• nerwica (obok częstoskurczu, czyli tachykardii, jednym z objawów somatycznych nerwicy może być bradykardia);
• zaburzenia elektrolitowe, zwłaszcza nadmierne stężenie potasu we krwi (hiperkalemia);
• zaawansowany wiek (bradykardia u starszych ludzi zwykle wynika ze zwłóknienia węzła zatokowego);
• stosowanie niektórych leków (np. beta-blokerów, diltiazemu, digoksyny, amiodaronu).

Bradykardia – objawy

W większości przypadków bradykardia przebiega bezobjawowo, nie dając żadnych niepokojących symptomów. Zdarza się jednak, że pacjent z bradykardią może odczuwać:

• nadmierne zmęczenie;
• osłabienie;
• zawroty głowy;
• zaburzenia równowagi;
• mroczki i ciemność przed oczami;
• zaburzenia pamięci i koncentracji;
• niewydolność wysiłkową.

Za objawy niebezpieczne, stanowiące zagrożenie dla zdrowia i życia, uważa się rzadziej występujące:

• nagłe omdlenia;
• zasłabnięcia;
• upadki związane z zasłabnięciami.

W badaniu elektrokardiograficznym bardzo niepokojącym objawem jest asystolia, czyli trwający kilka sekund brak czynności elektrycznej serca, przedstawiony na wykresie jako linia zbliżona do linii prostej. Krótko trwająca asystolia powoduje zawroty głowy, a nawet utratę przytomności; dłuższy brak czynności serca stanowi zagrożenie życia.

Bradykardia – rozpoznanie

Każdy pacjent, u którego podejrzewa się bradykardię, powinien przejść wszystkie niezbędne badania pozwalające lekarzowi ocenić funkcje serca, rozpoznać prawdopodobną przyczynę zwolnionego tętna i zidentyfikować objawy niepożądane. Po dokładnym wywiadzie z pacjentem i badaniu lekarskim zazwyczaj wykonuje się badanie elektrokardiograficzne (EKG spoczynkowe) i echokardiograficzne (echo serca). Jeśli nie rozpoznano arytmii, a objawy sugerujące bradykardię się utrzymują, wykonuje się badanie EKG metodą Holtera, a w niektórych przypadkach również badanie elektrofizjologiczne lub test pionizacyjny.

W rozpoznaniu bradykardii niezbędna jest diagnostyka różnicowa innych przyczyn zawrotów głowy, zaburzeń równowagi i omdleń, przede wszystkim schorzeń o podłożu neurologicznym i kardiologicznym.

Sprawdź: Omdlenia – przyczyny, objawy, pierwsza pomoc

Leczenie bradykardii

W wielu przypadkach bradykardia nie wymaga leczenia – nie jest to konieczne m.in. u sportowców, których częstotliwość akcji serca jest mocno spowolniona, o ile nie towarzyszą jej żadne niepokojące objawy, w tym asystolia w zapisie EKG. Taki pacjent jest wówczas jedynie monitorowany i regularnie poddaje się badaniom w ośrodku medycyny sportowej lub w poradni kardiologicznej. W przypadku pacjentów objawowych na początku zazwyczaj stosuje się:

• odstawienie leków powodujących spowolnienie czynności serca, o ile jest to możliwe;
• leczenie choroby pierwotnej (jeśli taka występuje) zwalniającej pracę serca;
• leczenie farmakologiczne w postaci atropiny podawanej dożylnie, izoprenaliny, adrenaliny lub leków alternatywnych (m.in. dopamina, aminofilina);
• przezskórną stymulację serca.

Jeśli leczenie farmakologiczne nie jest skuteczne lub gdy bradykardię powodują leki, których odstawienie nie jest możliwe (np. w przypadku leków beta-adrenolitycznych przyjmowanych przez pacjentów z niewydolnością serca), leczenie bradykardii polega na wszczepieniu układu stymulującego serce, czyli tzw. rozrusznika serca.

Jak działa stymulator serca?

Stymulator serca, zwany też rozrusznikiem serca lub kardiostymulatorem, to urządzenie elektryczne wielkości pudełka od zapałek, składające się z zasilanego baterią generatora impulsów oraz elektrod. Zabieg wszczepienia stymulatora jest zabiegiem inwazyjnym, wiążącym się z ryzykiem powikłań, dziś jednak uważanym już za prosty i bezpieczny – z rozrusznikiem żyje ok 100 tys. Polaków, a liczbę wszczepień szacuje się na prawie 10 tysięcy rocznie.

Generator urządzenia wszczepia się pod skórę w okolicy podobojczykowej lub innej, w zależności od wywiadu, a czasem wyboru pacjenta. Elektrody wprowadza się żyłą do prawego przedsionka i prawej komory, czyli tam, gdzie rozpoznano u pacjenta źródło zaburzeń rytmu serca, a ich przeciwległe końce zostają doprowadzone do tzw. loży (kieszeni) stymulatora.

Najważniejszym zadaniem stymulatora jest zapobieganie trwałej asystolii, a kluczowy dla powodzenia terapii jest wybór rodzaju stymulacji. Urządzenie nieustannie monitoruje akcję serca i wysyła impulsy wtedy, gdy jest to konieczne; może też dostosowywać częstotliwość skurczów do potrzeb pacjenta, np. podczas wysiłku lub snu.

Jak żyć ze stymulatorem serca?

Życie osób z rozrusznikiem serca nie różni się wiele od życia osoby zdrowej – można pracować, podróżować, prowadzić samochód, uprawiać seks, a nawet niektóre rodzaje sportu, np. pływanie.

Długość życia to kwestia indywidualna, ale młode osoby ze wszczepionym rozrusznikiem często dożywają późnej starości. Niezbędny jest jednak rygor w kontrolowaniu pracy urządzenia – wizyty u kardiologa odbywają się średnio co 6-12 miesięcy, a co kilka lat konieczna jest wymiana baterii w generatorze, rzadziej elektrod.

Pacjenci z wszczepionym stymulatorem zazwyczaj są uprzedzani o czynnikach mogących zakłócać pracę urządzenia i stanowić potencjalne zagrożenie dla zdrowia i życia – to m.in. zabiegi polegające na miejscowym nagrzewaniu tkanek pod wpływem silnego pola elektromagnetycznego (np. diatermia krótkofalowa), rezonans magnetyczny, a nawet gwałtowne burze. Bramki bezpieczeństwa na lotniskach nie stanowią zagrożenia dla urządzenia, ale mogą je wykryć i zaalarmować obsługę, dlatego pacjent zawsze powinien mieć przy sobie kartę identyfikacji wszczepionego stymulatora.

Korzystanie z telefonu komórkowego nie jest niebezpieczne, ale aparat nie powinien być trzymany w kieszeniach na klatce piersiowej, a w przypadku urządzeń elektrycznych typu elektryczna szczoteczka do zębów czy suszarka do włosów zalecane jest zachowanie odpowiedniej odległości (kilkanaście – kilkadziesiąt centymetrów) od miejsca wszczepienia urządzenia.

Polecamy artykuł: Prawidłowy puls – normy. Za niski puls, tętno prawidłowe, tętno spoczynkowe, za wysoki puls