Co to jest hipotonia ortostatyczna?
Hipotonia ortostatyczna, znana również jako hipotensja ortostatyczna lub niedociśnienie ortostatyczne, to nie choroba, ale stan definiowany jako spadek ciśnienia tętniczego przy zmianie pozycji ciała z leżącej na stojącą. Klasyczną hipotonię ortostatyczną stwierdza się przy spadku ciśnienia tętniczego w trakcie wykonywania 3-minutowego testu pionizacyjnego:
- o 20 mm Hg lub więcej w przypadku skurczowego ciśnienia krwi
- o 10 mm Hg lub więcej w przypadku rozkurczowego ciśnienia krwi
- do wartości <90 mm Hg w przypadku skurczowego ciśnienia krwi
niezależnie od występowania innych objawów chorobowych. Ponadto, spadek ciśnienia może być również nagły (wazowagalna hipotonia ortostatyczna, omdlenie wazowagalne) lub stopniowy (opóźniona hipotonia ortostatyczna). Innym rodzajem niedociśnienia jest hipotonia poposiłkowa, pojawiająca się po zjedzeniu obfitego posiłku i często towarzysząca hipotonii ortostatycznej.
Hipotonia ortostatyczna – objawy
Przejawy kliniczne hipotonii ortostatycznej mogą być różnorodne. Począwszy od niewielkich, szybko przemijających dolegliwości i skończywszy na częstych utratach przytomności stanowiących poważne zagrożenie dla zdrowia i życia pacjenta. Badania nad dorosłymi pacjentami doświadczającymi tego zaburzenia wykazały związek hipotonii występującej w ciągu 1 minuty od przyjęcia pozycji stojącej ze zdarzeniami niepożądanymi, takimi jak upadki, złamania kości, omdlenia, a nawet zgony. U pacjentów z hipotonią ortostatyczną, po przyjęciu pozycji stojącej mogą pojawiać się:
- zawroty głowy;
- uczucie osłabienia;
- stany przedomdleniowe i omdlenia;
- uczucie pustki w głowie, dezorientacja;
- spowolnienie psychoruchowe;
- przyciemnione lub niewyraźne widzenie, zamazany obraz, mroczki przed oczami;
- nudności;
- bladość powłok skórnych;
- ból szyi i ramion, ból z tyłu głowy;
- duszności.
Hipotonia ortostatyczna – przyczyny
Hipotonia ortostatyczna występuje podczas przyjmowania pozycji stojącej, a mechanizm ten ma ścisły związek z siłą grawitacji. Ciśnienie tętnicze u zdrowego człowieka powinno być podobne w pozycji leżącej, siedzącej i stojącej. Jego regulacja zależy m.in. od objętości osocza, reaktywności baroreceptorów i regulacji napięcia naczyń krwionośnych. Gdy człowiek przyjmuje pozycję stojącą, w ciągu 1 minuty dochodzi do przesunięcia 500 do 1000 ml krwi do kończyn dolnych i krążenia trzewnego, powodując tym samym zmniejszenie powrotu żylnego i rzutu serca.
Zdrowy organizm szybko kompensuje te zmiany za pomocą serii reakcji naczyniowych, neurologicznych czy sercowych, których celem jest przywrócenie prawidłowego ciśnienia. Baroreceptory (występujące głównie w zatokach szyjnych i łuku aorty) szybko reagują, pobudzając współczulny układ nerwowy. Zwiększa się częstotliwość rytmu serca, kurczliwość mięśnia sercowego i opór obwodowy w następstwie skurczu naczyń. Krew z łożyska trzewnego może być sprawnie redystrybuowana do krążenia ogólnoustrojowego. Zdarza się jednak, że mechanizmy te zawodzą, a możliwe przyczyny niewystarczającej kompensacji fizjologicznej to m.in.:
- przyjmowanie niektórych leków (np. hipotensyjnych, moczopędnych, antydepresyjnych, przeciwcholinergicznych, dopaminergicznych, opioidów);
- utrata dużej ilości krwi;
- zaburzenia naczyniowe (np. arytmia);
- zaburzenia metaboliczne (np. niedobór witaminy B12);
- zaburzenia wewnątrzwydzielnicze (np. cukrzyca, zaburzenia funkcji tarczycy);
- nadużywanie substancji psychoaktywnych (alkohol, marihuana i inne narkotyki);
- choroby neurodegeneracyjne (np. choroba Parkinsona, otępienie z ciałami Lewy’ego);
- urazy rdzenia kręgowego i mózgu.
Ponadto, epizody hipotonii ortostatycznej często wstępują u pacjentów, którzy przez długi czas muszą pozostawać w pozycji leżącej (np. w czasie rekonwalescencji po zabiegach), u kobiet po porodzie, u osób z zaburzeniami odżywiania (anoreksja, bulimia – również u nastolatków) oraz u osób odwodnionych.
Hipotonia ortostatyczna – czy jest groźna?
Bardzo łagodna, sporadyczna hipotonia ortostatyczna jest stosunkowo częstym zjawiskiem i może wystąpić u każdego człowieka – to stan, gdy po gwałtownym wstaniu z łóżka czy krzesła pojawiają się mroczki przed oczami i niewielkie zawroty głowy. Częstość występowania poważnej hipotonii wzrasta z wiekiem i dotyczy przede wszystkim osób starszych. Szacuje się, że objawy hipotonii ortostatycznej stwierdza się u około 5% dorosłych w średnim wieku i nawet u 30% osób powyżej 60 roku życia, a im pacjenci są starsi, tym bardziej nasilają się dolegliwości z nią związane.
Dużym zagrożeniem związanym z hipotonią są przypadkowe upadki, których konsekwencje bywają bardzo poważne, zwłaszcza dla seniorów. Przewlekła hipotonia ortostatyczna wiąże się ponadto z istotnym zwiększeniem ryzyka sercowo-naczyniowego, w tym niewydolnością serca i udarem mózgu, niektóre badania wskazują również na negatywny wpływ częstych epizodów hipotonii na funkcje poznawcze i zwiększone ryzyko demencji.
Czytaj także: Jak obniżyć ciśnienie? Skuteczne sposoby na nadciśnienie
Hipotonia ortostatyczna – leczenie
Celem leczenia hipotonii ortostatycznej jest łagodzenie objawów, a przez to również zmniejszanie ryzyka upadków i innych zdarzeń niepożądanych występujących w jej przebiegu oraz poprawa jakości życia pacjenta. Postępowanie terapeutyczne zawsze powinno koncentrować się na przyczynie hipotonii, czyli obejmować np. modyfikację aktualnego leczenia hipotensyjnego, moczopędnego czy antydepresyjnego. Kluczowe może okazać się odstawienie środków psychoaktywnych, zdiagnozowanie i terapia choroby podstawowej (którą czasem okazuje się być cukrzyca). Jeśli objawy hipotensji ortostatycznej są dość łagodne i nie stanowią dla pacjenta poważnego ryzyka, zaleca się postępowanie metodami niefarmakologicznymi, związane ze zmianami stylu życia. To przede wszystkim unikanie i modyfikacja czynników wywołujących objawy, np.:
- zmiana sposobu żywienia (spożywanie małych, ale częstych posiłków – hipotonia poposiłkowa często towarzyszy hipotonii ortostatycznej);
- unikanie gwałtownego zrywania się z łóżka czy krzesła;
- unikanie gorących i wilgotnych pomieszczeń, takich jak sauna czy kryty basen;
- rezygnacja z długich, gorących kąpieli czy pryszniców na rzecz krótkich, chłodniejszych;
- wprowadzenie aktywności fizycznej (długotrwałe leżenie jest niewskazane);
- odpowiednie nawadnianie organizmu (wypijanie przynajmniej 2,5 litra wody dziennie);
- kontrola spożywania sodu (dzienne spożycie powinno wynosić 10 g);
- noszenie odzieży uciskowej w dolnych partiach ciała (pończochy uciskowe, pas brzuszny);
- uniesienie wezgłowia łóżka o 30-45°;
- manewry fizyczne przeciwdziałające obniżeniu ciśnienia (krzyżowanie nóg, ściskanie piłeczki, napinanie mięśni kończyn dolnych).
Jeśli postępowanie niefarmakologiczne okazuje się niewystarczające, lekarz może zadecydować o włączeniu leków. Obecnie w leczeniu hipotonii ortostatycznej możliwe jest stosowanie dwóch typów leków:
- midodryny (lek z grupy sympatykomimetyków obkurczający naczynia krwionośne i zwiększający ciśnienie krwi)
- fludrokortyzonu (mineralokortykosteryd poprawiające wypełnienie przestrzeni wewnątrznaczyniowej)
Leki te przepisuje się w szczególnych przypadkach, gdyż mogą być przyczyną działań niepożądanych, takich jak uporczywe bóle głowy i nadciśnienie tętnicze.
