Nadczynność przytarczyc – przyczyny, objawy i możliwości leczenia 

Nadczynność przytarczyc – co to jest?

Nadczynność przytarczyc (lub: gruczołów przytarczycznych) jest chorobą endokrynologiczną. Szacuje się, że dotyka ona od 0,4% do 4% populacji. Co ją wywołuje?

Za chorobę odpowiedzialna jest nadmierna produkcja hormonu parathormonu (PTH) produkowanego i wydzielanego przez przytarczyce. Prawidłowe działanie PTH polega na wchłanianiu zwrotnym wapnia w nerkach i jelicie, uwalnianiu wapnia z kości oraz zmniejszaniu stężenia fosforanów we krwi (a zwiększaniu ich wydalania z moczem).

Przekładając to na mniej naukowy język, dzięki prawidłowemu funkcjonowaniu przytarczyc, możesz cieszyć równowagą gospodarki wapniowo-fosforowej. Jeśli jest ona jednak zachwiana, powstaje hiperkalcemia (zwiększenie stężenia wapnia w surowicy krwi) i hipofosfatemia (spadek poziomu fosforanów we krwi).

Nadczynność przytarczyc – wyjaśniamy pojęcia!

Szukając informacji o nadczynności przytarczyc, możesz spotkać się z określeniami: 

• pierwotna nadczynność przytarczyc (nadmierne wydzielanie PTH przez przytarczyce), 
• wtórna nadczynność przytarczyc (niedobór wapnia w organizmie, który prowadzi do nadmiernego wydzielania PTH), 
• trzeciorzędowa nadczynność przytarczyc (niedobór hormonu przysadki TSH, który stymuluje wydzielanie PTH), 
• drugorzędowa nadczynność przytarczyc (niedobór witaminy D, niezbędnej do wchłaniania wapnia z przewodu pokarmowego), 
• rzekoma nadczynność przytarczyc (Hiperkalcemia spowodowana innymi czynnikami niż nadmierne wydzielania PTH). 

Najczęstszą przyczyną nadczynności przytarczyc jest jej pierwotna forma. Dowiedz się więcej o jej przyczynach, objawach i możliwościach leczenia.

Jak wygląda prawidłowa praca przytarczyc?

Wapń odgrywa znaczącą rolę w prawidłowym funkcjonowaniu organizmu. Jest niezbędny do właściwego funkcjonowania mięśni, nerwów, krzepnięcia krwi, a ponadto reguluje ciśnienie tętnicze i wpływa na prawidłową pracę serca. 

Gdy organizm jest zdrowy, a stężenie wapnia we krwi się zmniejsza, parathormon to reguluje, uwalniając zapas z kości. PTH wpływa także na zwiększenie wchłaniania wapnia z przewodu pokarmowego i zwrotne wchłanianie wapnia w nerkach. W tym samym czasie zwiększa wydalanie fosforanów. 

Jeśli jednak mamy do czynienia z nadmiarem parathormonu, stężenie wapnia w krwi i w moczu się zwiększa.

Nadczynność przytarczyc – przyczyny

Najczęściej za pierwotną nadczynność przytarczyc odpowiada łagodny rozrost jednego z gruczołów. Pojawienie się gruczolaka skutkuje zwiększoną produkcją i wydzielaniem PTH. Czasami zdarzają się też przyrosty wszystkich gruczołów, a w rzadkich przypadkach nowotwór. 

Co ważne, choroba może być uwarunkowana genetycznie i występować w rodzinie. Kiedy daje o sobie znak? Najczęściej rozpoznaje się ją u pacjentów po 60. Zgodnie ze statystyką, na nadczynność przytarczyc bardziej narażone są kobiety niż mężczyźni (kobiety: 1:500, a mężczyźni: 1:2000). 

Nadczynność przytarczyc – objawy

Nadczynność przytarczyc można nazwać chorobą podstępną, ponieważ w pierwszej fazie nie daje żadnych objawów. W efekcie tego często jest wykrywana późno. Wraz z rozwojem schorzenia objawy pojawiają się powoli i są niecharakterystyczne.

Możemy wśród nich wymienić:

• osłabienie, 
• zmęczenie, 
• zaburzenia depresyjne, 
• zaparcia,  
• brak apetytu lub nadmierne łaknienie, 
• nudności i wymioty, 
• bóle brzucha, 
• osłabienie siły mięśniowej, 
• zwiększone pragnienie, 
• zwiększona ilość oddawanego moczu, 
• zaburzenia czynności nerek, 
• bóle w okolicy lędźwiowej, 
• obecność krwi w moczu, 
• bóle kości, 
• złamania patologiczne.  

Nadczynność przytarczyc – objawy skórne

W trakcie choroby mogą pojawić się także objawy skórne, takie jak świąd skóry, wypadanie włosów lub ich zbyt wolny wzrost. Zdarza się również, że włosy stają się bardziej osłabione i cienkie. 

Nadczynność przytarczyc – objawy psychiczne

Na szczególną uwagę zasługują zaburzenia psychiczne, które rozwijają się wraz z chorobą. Specjaliści uważają, że:

• Początkowa faza choroby (kiedy nie ma jeszcze dolegliwości somatycznych) objawia się apatią, męczliwością, problemami z koncentracją, lękiem, zaburzeniami snu i drażliwością; 
• W najcięższych przypadkach nadczynności towarzyszy depresja, urojenia, omamy, a nawet śpiączka.  

Nadczynność przytarczyc – diagnostyka

Diagnostykę nadczynności przytarczyc wykonuje się przez badania laboratoryjne (z krwi i moczu) oraz badania obrazowe (USG, scyntygrafia, RTG).  Na początek lekarz z pewnością zaleci badanie krwi. W wynikach badań zaniepokoić powinno: 

• wzrost stężenia wapnia całkowitego we krwi (powyżej 2,75 mmol/l), 
• obniżenie stężenia wapnia lub wapń przy dolnej granicy, 
• podwyższone stężenie PTH, 
• podwyższone stężenie fosfatazy alkalicznej, 
• obniżenie/podwyższenie stężenia fosforanów. 

Z kolei diagnostyka obrazowa służy do oceny wielkości i czynności przytarczyc oraz nasilenia zmian kostnych. 

Nadczynność przytarczyc – skutki

Nieleczona nadczynność przytarczyc niesie za sobą ryzyko groźnych powikłań. Chory jest narażony m.in. na powstanie osteoporozy i pogorszenie funkcji nerek. Wśród innych skutków warto wymienić:

• zaćmę, 
• kamicę nerkową lub uszkodzenie nerek, 
• wrzody żołądka lub dwunastnicy, 
• patologiczne złamania kości, 
• psychozę,  
• pooperacyjną niedoczynność przytarczyc, 
• pooperacyjną niedoczynność tarczycy.  

Bardzo groźnym powikłaniem jest przełom hiperkalcemiczny – w sposób bezpośredni zagraża on życiu pacjenta i wymaga jego hospitalizacji.

Ponadto nadczynność ma negatywny wpływ na kości, zęby, naczynia krwionośne i skórę. Wbrew powszechnym opiniom, choroba ta nie ma jednak bezpośredniego związku z tyciem. 

Nadczynność przytarczyc – leczenie 

Wybór odpowiedniego sposobu leczenia jest decyzją lekarza. Bierze on pod uwagę ogólny stan zdrowia chorego, jego wiek, objawy, które już wystąpiły i ewentualne powikłania.  

Do zabiegu chirurgicznego kwalifikują się osoby, które:

• nie ukończyły jeszcze 50. roku życia, 
• mają niewydolność nerek, 
• mają zwiększone stężenia wapnia w surowicy krwi, 
• cierpią na kamicę nerkową, osteoporozę i złamania kości. 

Ci, którzy nie kwalifikują się do zabiegu lub nie chcą poddać się operacji, mogą wybierać spośród pozostałych metod profilaktyki i leczenia:

• farmakologicznego (należy unikać tiazydowych leków moczopędnych i soli litu), 
• odpowiedniego nawodnienia (minimum 2 litry wody na dobę), 
• suplementacji witaminą D lub zastosowania leków z grupy bisfosfonianów. 

Należy pamiętać, że możliwość całkowitego wyleczenia z nadczynności przytarczyc daje jedynie operacja. Pacjenci, którzy nie zostali do niej zakwalifikowani, wymagają regularnych kontroli stężenia wapnia i kreatyniny w surowicy.

Nadczynność przytarczyc a dieta

Pacjentom zmagającym się z nadczynnością przytarczyc zaleca się dietę bogatą w wapń i witaminę D. Należy z kolei ograniczyć spożycie fosforu do 800-1000 mg/dobę. Najłatwiej to zrobić poprzez eliminację białka (1g białka dostarcza 12-16 mg fosforu).

Ograniczyć należy:

• produkty mleczne, 
• mięso i ryby, 
• warzywa strączkowe, 
• produkty zbożowe z pełnego ziarna, 
• inne: jaja, orzech, czekoladę, grzyby etc.  

W diecie powinno się uwzględnić ryby morskie i oleje roślinne. Aby utrzymać odpowiedni stopień mineralizacji kości, zalecane jest także zwiększenie aktywności fizycznej.

Źródło:

American Thyroid Association, National Institutes of Health , “Zaburzenia psychiczne u chorych z pierwotną nadczynnością przytarczyc”,“Psychiatria” (2016)