Wywołujące zatrucia pokarmowe toksyny znajdują się w grzybach niejadalnych, trujących. Problem w tym, że szkodliwe dla zdrowia substancje mogą znaleźć się również w – wydawałoby się – całkowicie bezpiecznych grzybach jadalnych.
Zatrucia grzybami jadalnymi
Dane sanepidu pokazują, że problem zatruć grzybami jadalnymi jest powszechniejszy niż zatruć grzybami trującymi. Wszystko przez uśpioną czujność grzybiarzy, pewnych tego, że zebrali tylko jadalne okazy. Okazuje się, że nawet one mogą powodować zatrucia. Skąd mogą brać się ewentualne zatrucia grzybami jadalnymi? Oto kilka najczęstszych błędów:
- niewłaściwe transportowanie i przechowywanie grzybów – np. w torbach z ograniczonym dostępem powietrza, co prowadzi do ścinania struktur białkowych, a w konsekwencji powstawania trujących związków;
- spożywanie zbyt starych, przejrzałych grzybów – mogą się w nich wytworzyć trujące związki;
- spożywanie zbyt młodych okazów – mogły nie wytworzyć cech swoistych, co wiąże się z ewentualną pomyłką i spożyciem grzyba niejadalnego;
- niewłaściwe przygotowanie do spożycia – grzyby należy umyć (po myciu wodą należy je osuszyć!) i oczyścić, a następnie – w zależności od sposobu przyrządzenia – poddać obróbce termicznej, by pozbyć się wszelkich zanieczyszczeń.
Uwaga! Za bezpieczne do bezpośredniego spożycia uznaje się m.in. pieczarki uprawiane komercyjnie. Przed ich konsumpcją należy jednak sprawdzić przydatność do spożycia.
Inne ważne zasady związane ze spożywaniem grzybów:
- Nie wolno podawać grzybów małym dzieciom, kobietom w ciąży, osobom starszym.
- Nie wolno kupować grzybów z nieznanych źródeł.
Zatrucia grzybami niejadalnymi – toksyny i podział
Zatrucia grzybami niejadalnymi są wywoływane przez kilka toksyn. Należą do nich m.in.:
- faloidyna, wytwarzana przez muchomora sromotnikowego;
- muskaryna, wytwarzana przez muchomora czerwonego, strzępiaki, lejkówki;
- orelanina, wytwarzana przez zasłonaka rudego;
- psylocybina, wytwarzana przez grzyby psylocybinowe / halucynogenne;
- mikoatropina, wytwarzana przez grzyby psychotropowe.
Zatrucia grzybami można podzielić ze względu na rodzaj toksyny występującej w danym grzybie, objawy po spożyciu, okres utajenia (czas pomiędzy spożyciem grzybów a wystąpieniem objawów). Warto zwrócić uwagę na to, po jakim czasie zatrucie grzybami się ujawnia:
- zespół muskarynowy cechuje się objawami neurologicznymi oraz psychicznymi, występującymi w ciągu 1–2 godz. od spożycia takich grzybów, jak gołąbek wymiotny, borowik szatański, lejkówka czy strzępiak;
- zespół żołądkowo-jelitowy to rodzaj zatrucia grzybami, który charakteryzuje się objawami ze strony żołądka i jelit – już w czasie od 0,5 do 2 godz. od spożycia takich grzybów, jak mleczaj wełnianka, borowik szatański, wieruszka ciemna, tęgoskór pospolity czy gąska tygrysowata;
- zespół muchomora plamistego rozpoznaje się po objawach neurologicznych oraz psychicznych występujących 1–2 godz. od spożycia muchomorów plamistego i/lub czerwonego;
- zespół faloidynowy obejmuje objawy wątrobowo-nerkowe (w tym także śledzionę, trzustkę, nadnercza), występujące w czasie od 5 do aż 48 godz. od spożycia muchomorów (sromotnikowy, wiosenny, jadowity, piestrzenica kasztanowata).
Należy wymienić również zatrucia grzybami psychotropowymi, które objawiają się zaburzeniami psychicznymi, występującymi w ciągu od pół godziny do około 3 godz. od spożycia.
Wyróżnia się ponadto zatrucia grzybami zawierającymi orelaninę, wytwarzaną przez zasłoniaki spiczaste i zasłoniaki żółtobrzegi. Warto zauważyć, że substancję tę nadal odnajduje się w innych gatunkach grzybów. Objawy zatrucia grzybami tego typu pojawiają się nawet po kilkunastu dniach, co utrudnia diagnozę. Spożycie grzybów z orelaniną może prowadzić do niewydolności nerek i śmierci.
Czytaj także: Suszony muchomor czerwony (Amanita muscaria) – niebezpieczna moda czy grzyb o właściwościach leczniczych? Czy jest jadalny?
Objawy zatrucia grzybami
Objawy zatrucia grzybami różnią się w zależności od występujących w nich toksyn. Wspólnymi symptomami spożycia trujących grzybów są przede wszystkim bóle brzucha, wymioty, nudności i biegunki. Dopiero bardziej szczegółowy obraz kliniczny może dać odpowiedź na pytanie, z jakim zatruciem mamy do czynienia.
W przypadku zespołu muchomora plamistego do głównych objawów zatrucia zalicza się występowanie nudności i bólów brzucha, ogólnego pobudzenia i dezorientacji, suchości w ustach, drżenia mięśni i zaburzeń ruchowych, a także omamów wzrokowo-słuchowych.
Zespół żołądkowo-jelitowy charakteryzuje się bólami brzucha i głowy, nudnościami, wymiotami i biegunką oraz ślinotokiem.
Zespołowi faloidynowemu towarzyszą zarówno uporczywe wymioty, jak i biegunka z wodnistymi wypróżnieniami, co prowadzi do odwodnienia i wyczerpania organizmu. Występują bóle kolkowe, kurcze łydek oraz uczucie parcia na stolec. Ustąpienie wymiotów i biegunek może być mylące, ponieważ kolejnym etapem zatrucia jest utrata świadomości. W ciągu 3 lub 4 dni od spożycia trujących grzybów może dojść do ostrego uszkodzenia wątroby wraz z żółtaczką, a także skazy krwotocznej, śpiączki i uszkodzeń mózgu, które prowadzą do śmierci.
W zespole muskarynowym objawy zatrucia grzybami pojawiają się w ciągu około 2 godz. od spożycia. W odróżnieniu od zespołu muchomora plamistego charakterystycznym objawem jest ślinotok i zwiększone wydzielanie potu oraz łez. Pojawiają się dolegliwości ze strony układu pokarmowego, takie jak wzdęcia, nudności i wymioty, a także biegunki czy kolki jelitowe. Kolejną grupą objawów są te ze strony układu krążenia. Dochodzi do zwolnienia akcji serca i spadku ciśnienia krwi. Symptomy zespołu muskarynowego obejmują również dreszcze, zwężenie źrenic i światłowstręt oraz – czasami – ataki furii, napady prymitywnych zachowań, utratę samokontroli oraz samokrytycyzmu czy depresję.
Objawami zatrucia grzybami psychotropowymi są mdłości i wymioty, a także bóle głowy. Dochodzi do zaburzeń czynności serca i zaczerwienienia źrenic – czasami zaburzeń widzenia. Cechą charakterystyczną jest stan upojenia – wyrażanie skrajnych emocji, słowotok, nadpobudliwość ruchowa. Pacjent może mieć halucynacje, stany lękowe.
Objawy zatrudnia grzybami zawierającymi orelaninę występują nawet po 17 dniach od spożycia. Dochodzi do ostrego lub chronicznego uszkodzenia nerek i wielomoczu, który po czasie przechodzi w skąpomocz. Kolejne objawy to ból brzucha, wymioty, suchość w ustach, uczucie pragnienia.
Zatrucie grzybami. Pierwsza pomoc i leczenie
Najważniejszym aspektem, o którym trzeba pamiętać w kontekście zatruć grzybami, jest… uprzedzenie faktów i rozwaga podczas grzybobrania. Przyjmuje się zasadę, że nie wolno zbierać okazów, których identyfikacja budzi wątpliwości.
Jeśli jednak zdecydujemy się na ryzykowne zbiory, należy koniecznie skonsultować się z lokalnymi specjalistami inspekcji sanitarnej. Doradztwo grzyboznawców jest nieodpłatne. Szczegółowe informacje o dyżurach ekspertów są dostępne na stronie internetowej Głównego Inspektoratu Sanitarnego.
Można sięgnąć również po atlasy grzybów lub sprawdzone aplikacje mobilne. Korzystanie z nich nie zwalnia nas jednak z zachowania ostrożności.
Nie należy oceniać grzybów na podstawie takich domowych sposobów, jak:
- ocena smaku – grzyby trujące nie muszą być niesmaczne;
- rozkrajanie grzyba i obserwacja, czy sinieje – zmiana barwy nie ma związku z toksycznością grzybów;
- przykładanie kawałków cebuli do grzyba i obserwowanie, czy czernieje – nie ma to związku z toksycznością grzybów;
- gotowanie lub smażenie – obróbka termiczna nie neutralizuje toksyczności grzybów.
Rozpoznanie zatrucia grzybami, m.in. ze względu na stosunkowo długi czas pomiędzy spożyciem grzybów a wystąpieniem charakterystycznych objawów, nie jest proste. Z tego powodu pozornie niewinne symptomy, takie jak pogorszenie samopoczucia czy uczucie niestrawności po grzybach, powinny wzbudzić naszą czujność i skłonić do wizyty u lekarza. Nigdy nie należy podejmować jakiegokolwiek leczenia na własną rękę. Zatrucie grzybami wymaga pilnej, specjalistycznej pomocy medycznej.
Jeśli po spożyciu grzybów wystąpią objawy zatrucia, należy niezwłocznie skontaktować się z numerem alarmowym 112 lub 999 bądź samodzielnie przetransportować chorego do lekarza.
Oczekując na pogotowie, należy sprowokować wymioty, a zwróconą treść zabezpieczyć do analizy. Pomocne w ocenie źródła zatrucia grzybami będą pozostawione resztki spożytej potrawy. Osoby z objawami zatrucia grzybami nie powinny przyjmować mleka ani alkoholu. Należy też uwzględnić, że zatruciu grzybami mogły ulec inne osoby, które spożywały ten sam posiłek.
Dalsze kroki w zatruciach grzybami podejmują już lekarze. Pierwszą czynnością po rozpoznaniu zatrucia jest płukanie żołądka. Następnie, w celu oczyszczenia z toksyn, stosuje się zawiesinę węgla aktywowanego. Dożylnie podawana jest także penicylina krystaliczna. W najcięższych przypadkach konieczny jest przeszczep wątroby.
Sprawdź też: Niestrawność – objawy, przyczyny, ile trwa
