Zespół niespokojnych nóg – objawy i leczenie. Co pomaga złagodzić niepokój ruchowy?

Zespół niespokojnych nóg – co to właściwie jest?

Zespół niespokojnych nóg (w skrócie ZNN lub RLS – ang. Restless Legs Syndrome) to zaburzenie układu ruchu. Charakteryzuje się występowaniem objawów neurologicznych związanych z przymusem poruszania nogami w czasie spoczynku. Chociaż szacuje się, ze problem ten dotyczy ok. 10% populacji, to rzadko jest prawidłowo rozpoznawany i leczony. Najczęściej dolegliwości wskazujące na RLS zgłaszają osoby w wieku średnim i podeszłym.

Zaburzenie to samo w sobie nie stanowi zagrożenia dla zdrowia czy życia pacjenta. Osoby zmagające się z RLS często mają jednak trudności z zaśnięciem i utrzymaniem ciągłości snu, co skutkuje uczuciem zmęczenia w ciągu dnia i problemami z koncentracją. Z tego powodu u pacjentów z nasilonymi objawami zespołu niespokojnych nóg wskazane może być podjęcie leczenia. 

Przyczyny zespołu niespokojnych nóg

Zespół niespokojnych nóg najprawdopodobniej wiąże się z zaburzeniami metabolizmu dopaminy i metabolizmu żelaza. Mechanizm powstawania przypadłości nie został jednak jeszcze dokładnie opisany.

Wśród czynników ryzyka RLS wymienia się:

• występowanie zaburzenia u krewnych pierwszego stopnia;
• płeć żeńską;
• otyłość;
• nadciśnienie tętnicze;
• nadużywanie alkoholu;
• palenie papierosów;
• picie dużych ilości kawy;
• zaburzenia funkcji tarczycy.

Można wyróżnić zespół niespokojnych nóg idiopatyczny (samoistny) i wtórny (objawowy).

Zespół niespokojnych nóg idiopatyczny

O idiopatycznej postaci zespołu niespokojnych nóg mówimy wtedy, gdy zaburzenie to nie jest konsekwencją żadnej choroby, określonego stanu zdrowia ani przyjmowania leków. Nierzadko stwierdza się występowanie RLS w najbliższej rodzinie, co może wskazywać na genetyczne uwarunkowanie przypadłości. W przypadku idiopatycznego zespołu niespokojnych nóg w badaniach neurologicznych, neurofizjologicznych oraz laboratoryjnych nie stwierdza się nieprawidłowości.

Zespół niespokojnych nóg wtórny

Pojawienie się zespołu niespokojnych nóg może też wynikać z pewnych chorób, stanów zdrowia lub stosowania leków. Najczęstszą przyczyną wtórnych postaci RLS jest niedobór żelaza. Zdarza się też, że zaburzenie to występuje u osób z niewydolnością nerek lub pojawia się w przebiegu ciąży. Ponadto dyskutowane są związki RLS z chorobą Parkinsona, neuropatią, cukrzycą i chorobami tkanki łącznej. Wywoływać zaburzenie albo nasilać jego objawy mogą również niektóre leki (szczególnie te oddziałujące na ośrodkowy układ nerwowy).

Jakie są objawy zespołu niespokojnych nóg?

Opublikowane w 2003 roku kryteria diagnostyczne RLS zostały opracowane przez Międzynarodową Grupę Badawczą Zespołu Niespokojnych Nóg (IRLSSG, International Restless Legs Syndrome Study Group). Określono cztery podstawowe kryteria rozpoznania zaburzenia.

1. U pacjenta występuje uczucie przymusu poruszania nogami (tzw. niepokój ruchowy). Zwykle potrzeba poruszania kończynami jest połączona z dyskomfortem i innymi nieprzyjemnymi doznaniami czuciowymi (parestezjami – mrowienie, drętwienie, cierpnięcie, rzadziej ból). Niepokój ruchowy może dotyczyć jednej nogi lub obu nóg. W części przypadków obejmuje też ramiona i tułów.

2. Objawy pojawiają się lub nasilają w spoczynku. Bezruch jest dla pacjenta źródłem dyskomfortu, a potrzeba poruszania nogami i inne nieprzyjemne odczucia często nasilają się w sytuacjach, kiedy wymagane jest pozostanie w pozycji siedzącej lub leżącej przez określony czas (np. w trakcie podróży, w teatrze). Z tego względu RLS może prowadzić do unikania przez pacjenta takich sytuacji.

3. Objawy ustępują lub łagodnieją pod wpływem ruchu. W momencie pojawienia się nieprzyjemnych odczuć pacjent najczęściej porusza nogami w pozycji leżącej lub siedzącej albo wstaje i zaczyna spacerować. Przynosi to ulgę, jednak dolegliwości powracają lub nasilają się po zaprzestaniu aktywności.

4. Objawy są bardziej nasilone wieczorem i w nocy lub występują wyłącznie wieczorem i w nocy. Jeśli objawy pojawiają się podczas odpoczynku w pierwszej części dnia, to są mniej dotkliwe niż w trakcie popołudniowego lub wieczornego odpoczynku. Dolegliwości osiągają największe nasilenie, kiedy pacjent kładzie się spać.

Częstość pojawiania się objawów może być różna – u niektórych pacjentów dolegliwości występują codziennie, u innych np. kilka razy w ciągu miesiąca. U części pacjentów stwierdza się tzw. przebieg intermitujący – z przerwami, które mogą trwać nawet kilka lat.

Oprócz tego wyróżniono kryteria ułatwiające rozpoznanie RLS:

• rodzinne występowanie – zaburzenie występuje u krewnych pierwszego stopnia;
• pozytywna reakcja na leczenie dopaminergicznie – po zastosowaniu leków dopaminergicznych obserwuje się znaczne zmniejszenie objawów;
• współwystępowanie tzw. okresowych ruchów kończyn podczas snu – mimowolne, nagłe ruchy kończyn (przede wszystkim nóg – krótkie szarpnięcia lub kopnięcia) pojawiają się u większości pacjentów z zespołem niespokojnych nóg; występują regularnie, w seriach składających się z co najmniej 4 ruchów i mogą wybudzać pacjenta ze snu.

Zespół niespokojnych nóg w ciąży

Z zespołem niespokojnych nóg często zmagają się kobiety w ciąży, szczególnie w trzecim trymestrze. Przyczyna takiego stanu rzeczy nie jest znana – podejrzewa się, że ma to związek ze zbyt niskim poziomem żelaza i kwasu foliowego w organizmie oraz podwyższonym stężeniem hormonów: prolaktyny, progesteronu i estrogenu. U większości kobiet objawy ustępują po porodzie.

Zespół niespokojnych nóg u dzieci

Dolegliwości związane z zespołem niespokojnych nóg mogą ujawniać się już w dzieciństwie; zwykle mają wtedy łagodny charakter i nasilają się z wiekiem. Zaburzenie często pozostaje nierozpoznane, a lekarze upatrują przyczyn dolegliwości w bólach wzrostowych lub np. w zespole nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi. Mali pacjenci nierzadko nie potrafią w jednoznaczny i precyzyjny sposób opisać swoich dolegliwości, co dodatkowo utrudnia diagnostykę.

Terapia zespołu niespokojnych nóg u dzieci opiera się na metodach niefarmakologicznych. Skutkami nieleczonego zaburzenia w tej grupie pacjentów mogą być problemy z zasypianiem i utrzymaniem snu, a w konsekwencji takie problemy, jak spadek nastroju, rozdrażnienie, brak energii, pogorszenie koncentracji i trudności w nauce.

Diagnostyka zespołu niespokojnych nóg

Nie istnieje żaden obiektywny test diagnostyczny umożliwiający rozpoznanie zespołu niespokojnych nóg. Diagnozę stawia się na podstawie przeprowadzonego wywiadu, podczas którego lekarz stwierdza występowanie podstawowych cech klinicznych tego zaburzenia. Pacjenci mogą używać różnych określeń na opisanie swoich dolegliwości; mogą mówić np. o „drętwieniu”, „mrowieniu”, „skręcaniu”, „kłuciu” czy „rozpieraniu” w nogach. Zawsze jednak osoba zmagająca się z RLS zgłasza uporczywą potrzebę wykonywania ruchów kończyną lub kończynami.

Przeczytaj również: Drętwienie nóg – jakie są przyczyny i co może pomóc w pozbyciu się problemu?

W przypadku postaci idiopatycznej nie stwierdza się odchyleń od normy w badaniu przedmiotowym. Aby wykluczyć wtórny charakter dolegliwości, wykonuje się badania dodatkowe, mające na celu ewentualne wykrycie np. niedoboru żelaza, niedoboru magnezu, cukrzycy, schorzeń nerek czy schorzeń wątroby.

Badania, które może zlecić lekarz, to m.in.:

• morfologia krwi obwodowej,
• oznaczenie stężenia ferrytyny,
• oznaczenie stężenia glukozy na czczo,
• oznaczenie stężenia kreatyniny,
• oznaczenie stężenia kwasu foliowego.

Specjalista powinien też ustalić w wywiadzie, czy pacjent nie przyjmuje leków mogących wywoływać dolegliwości. Postawienie właściwego rozpoznania jest warunkiem wdrożenia odpowiedniego leczenia.

Jak leczyć zespół niespokojnych nóg?

Leczenie zespołu niespokojnych nóg może być przyczynowe lub objawowe. We wtórnej postaci zaburzenia dąży się do usunięcia czynnika leżącego u jego podłoża – czyli wyleczenia schorzenia podstawowego lub odstawienia leku, który wywołuje dolegliwości. Konieczne może być wdrożenie suplementacji preparatami żelaza.

Leczenie idiopatycznego zespołu niespokojnych nóg skupia się na łagodzeniu objawów zaburzenia. W tym celu stosuje się metody farmakologiczne i niefarmakologiczne.

Sposoby na zespół niespokojnych nóg 

W postępowaniu niefarmakologicznym duże znaczenie ma przestrzeganie zasad higieny snu i unikanie czynników mogących nasilać dolegliwości. Pamiętaj:

1. Nie spożywaj napojów z kofeiną w godzinach wieczornych.
2. W czasie dnia bądź aktywny fizycznie, ale unikaj dużego wysiłku na kilka godzin przed porą spania.
3. Kładź się do łóżka i wstawaj zawsze o tej samej porze.
4. Siedząc lub leżąc, zajmij czymś swój umysł. Możesz np. czytać książkę.

Doraźnie dolegliwości związane z zespołem niespokojnych nóg mogą złagodzić masaże, ćwiczenia polegające na napinaniu i rozluźnianiu mięśni, a także ciepłe kąpiele.

Sprawdź też: Bezsenność – przyczyny i skutki dla organizmu. Sposoby na bezsenność

Leki – co stosuje się na zespół niespokojnych nóg?

Farmakoterapię w przypadku zespołu niespokojnych nóg włącza się w sytuacji, gdy objawy są na tyle nasilone, że poważnie zaburzają codzienne funkcjonowanie pacjenta. Jeśli objawy nie utrudniają snu i wpływają na życie chorego tylko w niewielkim stopniu, nie zaleca się wprowadzania leków.

Lekarzem prowadzącym leczenie powinien być neurolog lub lekarz z poradni leczenia zaburzeń snu.



Lekami pierwszego rzutu w leczeniu RLS są agoniści receptora dopaminowego (np. lewodopa, ropinirol, pramipeksol). Jeśli terapia pierwszym wybranym lekiem dopaminergicznym nie przyniesie rezultatów, należy zmienić lek na inny z tej grupy. W przypadku braku skuteczności terapii lekami dopaminergicznymi można zastosować leki przeciwpadaczkowe (np. gabapentynę, pregabalinę), a w ciężkich przypadkach – opioidy w małych dawkach.

Autor: Redakcja

Bibliografia:

1. Kryszkowski W. i in., Zespół niespokojnych nóg, „Psychiatria Polska” 2010, t. 44, nr 2, s. 235–243.
2. Pienczk-ręcławowicz K., Pilarska E., Sławek J., Zespół niespokojnych nóg – niedoceniany problem zdrowotny u dzieci, „Medycyna Wieku Rozwojowego” 2009, nr 13, s. 26–33.
3. Siemiński M., Nyka W.M., Nitka-siemińska A., Zespół niespokojnych nóg w praktyce ogólnolekarskiej, „Forum Medycyny Rodzinnej” 2008, t. 2, nr 2, s. 132–138.
4. Szady J., Sławek J., Zespół niespokojnych nóg – epidemiologia, diagnostyka i terapia, „Polski Przegląd Neurologiczny” 2006, t. 2, nr 4, s. 193–202.