Badania z kontrastem – kiedy się je wykonuje? Czy są szkodliwe?

Kontrast – co to jest i jak działa?

Kontrast to środek cieniujący wykorzystywany w niektórych badaniach opierających się na tzw. diagnostyce obrazowej. Jest substancją chemiczną pozyskiwaną najczęściej z soli baru lub jodu. Pozwala na uzyskanie obrazu badanych obszarów poprzez pochłanianie części promieni (zaciemnia lub rozjaśnia widoczność badanych miejsc). Kontrast podaje się dożylnie lub doustnie przy badaniach takich jak tomografia komputerowa, rezonans magnetyczny, rentgen czy angiografia.

Skutki uboczne badań z kontrastem

Dolegliwości po podaniu kontrastu to najczęściej gorsze samopoczucie, ból głowy czy zmęczenie. W niektórych przypadkach, np. u osób z zaburzoną pracą nerek, skutki te mogą być jednak znacznie poważniejsze.

Możliwe skutki uboczne po zastosowaniu kontrastu to:

• bóle i zawroty głowy,
• osłabienie,
• nudności,
• nadmierna potliwość,
• wysypka,
• rumień,
• ból w miejscu podania kontrastu (jeśli był aplikowany dożylnie).

W niektórych (choć bardzo rzadkich) przypadkach bezpośrednio po podaniu kontrastu lub nieco później, np. po upływie 12 godzin od przyjęcia substancji, może też wystąpić wstrząs anafilaktyczny – najbardziej narażone na niego są osoby chorujące na astmę.

Wstrząs anafilaktyczny zagraża życiu, dlatego po zaobserwowaniu objawów takich jak obrzęk, zaczerwienienie, wysypka, duszności, blada skóra i zwiększona potliwość trzeba natychmiast zgłosić się do placówki medycznej.

Przeciwwskazania do podania kontrastu

Choć kontrast jest substancją, która nie włącza się bezpośrednio w cykl metaboliczny organizmu, to jednak może powodować pewne reakcje niepożądane i skutki uboczne. Przeciwwskazaniem do wykonania badania z użyciem środków cieniujących jest:

• nadczynność tarczycy,
• niewydolność wątroby, nerek lub serca,
• cukrzyca,
• astma,
• alergia,
• anemia sierpowata,
• nadciśnienie,
• jaskra,
• ciąża.

Przed przystąpieniem do badania zawsze należy poinformować lekarza o ewentualnej chorobie. Przy niektórych schorzeniach, np. nadczynności tarczycy, niewydolności nerek lub cukrzycy, lekarz może wcześniej wydać zalecenia dotyczące np. podania farmaceutyków albo chwilowego odstawienia leków, co umożliwi wykonanie badania.

W przypadku kobiet w ciąży kontrast można podać, jeśli ryzyko niewykonania badania jest większe niż ryzyko wiążące się z jego przeprowadzeniem. Dotyczy to jednak wyjątkowych sytuacji i kontrast podaje się w ostateczności.

Kontrast a karmienie piersią

Kobiety karmiące piersią mogą wykonać badanie z użyciem kontrastu, jednak muszą pamiętać, by na 24 godziny od przyjęcia środka zrezygnować z karmienia. W tym czasie w organizmie będą obecne śladowe resztki środków cieniujących, co może negatywnie wpłynąć na dziecko.

Uczulenie na kontrast

Część osób, szczególnie zmagających się z przewlekłą alergią, może mieć uczulenie na kontrast. Z tego powodu przed badaniem zawsze przeprowadza się próbę biologiczną polegającą na podaniu niewielkiej dawki kontrastu i sprawdzeniu reakcji organizmu.

Osoby uczulone na środki kontrastowe nie są jednak pozbawione możliwości badania z ich wykorzystaniem. Zwykle w takich przypadkach wprowadza się odpowiednie działanie przeciwalergiczne, które ma zminimalizować działanie niepożądane. Każdorazowo w takich przypadkach lekarz ocenia korzyści i ryzyko wynikające z przeprowadzenia danego badania.

Wysoka kreatynina a kontrast – czy to powód do niepokoju?

Kreatynina jest substancją pozwalającą m.in. na ocenę pracy nerek – ich dobra kondycja jest niezwykle istotna przy badaniach z użyciem kontrastu, bo to właśnie nerki są odpowiedzialne za wydalenie tej substancji z organizmu.

Poziom kreatyniny nie powinien przekraczać zadanej normy, ponieważ świadczy to o możliwym uszkodzeniu nerek lub ich niewydolności, a kontrast może zwiększyć to uszkodzenie. Z tego powodu pacjenci przed badaniem powinni odstawić tzw. leki nefrotoksyczne:

• niesteroidowe leki przeciwzapalne (np. ibuprofen, ketoprofen),
• inhibitory konwertazy angiotensyny (leki nadciśnieniowe, których nazwa kończy się zazwyczaj na -pril lub -sartan),
• metforminę (u diabetyków).

Drugą niezwykle ważną czynnością jest odpowiednie nawodnienie – zarówno przed badaniem, jak i po nim, w celu poprawy filtracji przez nerki.

W przypadku podwyższonych wartości kreatyniny lekarz powinien podjąć decyzję o wykonaniu bądź odroczeniu badania (indywidualną dla każdego pacjenta).

Jak przygotować się do badania z kontrastem?

Na badanie z kontrastem najlepiej przyjść na czczo – od ostatniego posiłku powinno minąć przynajmniej 6 godzin. Na dobę przed badaniem nie należy też spożywać alkoholu. W niektórych przypadkach trzeba ponadto odstawić lub przyjąć leki (po wcześniejszej konsultacji z lekarzem). 

Zwykle po podaniu kontrastu organizm oczyszcza się w ciągu doby. Warto wówczas zadbać o picie dużej ilości wody i częste oddawanie moczu.

Możliwe powikłania badań z kontrastem

Poza oczywistą reakcją alergiczną – w skrajnych przypadkach przebiegającą jako wstrząs anafilaktyczny – najpoważniejszym powikłaniem badania z kontrastem jest tzw. nefropatia pokontrastowa. To postępująca niewydolność nerek, spowodowana obciążeniem środkiem kontrastowym. Zazwyczaj powikłanie to manifestuje się do trzeciej doby po podaniu środka kontrastowego. Z tego względu zaleca się, aby w tym czasie wykonać kontrolne badanie poziomu kreatyniny oraz potasu.

Klinicznie nefropatia pokontrastowa może objawiać się zmniejszoną objętością wydalanego moczu, do bezmoczu włącznie. Stan ten wymaga pilnej konsultacji z lekarzem.

Autor: Redakcja