Insulinooporność to stan obniżonej podatności tkanek organizmu – mięśni szkieletowych, tkanki tłuszczowej, komórek wątroby – na insulinę (mimo że jej stężenie we krwi jest prawidłowe albo nawet podwyższone).
Insulina to hormon, który reguluje poziom cukru we krwi. Przy małej wrażliwości tkanek na insulinę trzustka musi wyprodukować jej znacznie więcej, aby utrzymać glukozę we krwi w granicach normy. Typowe dla osób z insulinoopornością wysokie stężenie insuliny we krwi oraz nadmiar tkanki tłuszczowej trzewnej mają swoje negatywne konsekwencje dla zdrowia.
Insulinooporność a tłuszcz trzewny
Insulinooporność najczęściej występuje u osób z nadwagą i otyłością. Nie wynika ona jednak z nadmiaru kilogramów, ale z nadmiaru tkanki tłuszczowej trzewnej, wisceralnej (tłuszcz wewnętrzny, zlokalizowany wokół narządów wewnętrznych).
Tłuszcz trzewny (wisceralny) jest znacznie bardziej niekorzystny dla zdrowia niż tkanka tłuszczowa zewnętrzna.
Tłuszcz trzewny:
- jest aktywny hormonalnie;
- wytwarza związki, które inicjują proces zapalny w organizmie.
W wyniku toczącego się procesu zapalnego wzrasta poziom białka C-reaktywnego, które powoduje:
- opór tkanek na działanie insuliny;
- wzrost ciśnienia tętniczego;
- przyrost tkanki tłuszczowej trzewnej.
W przypadku insulinooporności mamy do czynienia z mechanizmem błędnego koła. Wysokie stężenie insuliny (hormonu anabolicznego, budulcowego) sprzyja przyrostowi masy ciała, w tym tkanki tłuszczowej trzewnej, a tłuszcz ten nasila insulinooporność i zmusza trzustkę do wydzielania jeszcze większych ilości insuliny.
Objawy insulinooporności
Do objawów, które mogą wskazywać na insulinooporność, należą:
- brak wcięcia w talii, obwód w talii przekraczający 80 cm u kobiet i 94 cm u mężczyzn;
- wzmożony apetyt, w szczególności na słodycze;
- senność po posiłkach;
- trudności z redukcją masy ciała;
- łatwy przyrost tkanki tłuszczowej (zwłaszcza brzusznej);
- nadciśnienie tętnicze;
- podwyższony poziom trójglicerydów.
Niestety objawy, które towarzyszą insulinooporności, nie są na tyle specyficzne i dotkliwe, by prowadziły do szybkiej diagnozy. Często są bagatelizowane, a sama insulinooporność jest rozpoznawana dopiero wtedy, gdy rozwinie się z niej cukrzyca typu 2.
Objawem insulinooporności może być sylwetka typu jabłko, czyli skłonność do gromadzenia się tkanki tłuszczowej na brzuchu. Nadmiar centymetrów w talii jest większym prognostykiem insulinooporności niż nadmiar kilogramów, bo duża ilość tłuszczu trzewnego to częsty problem osób o prawidłowej masie ciała lub z niewielką nadwagą.
Komu grozi insulinooporność?
Obecnie insulinooporność jest diagnozowana coraz częściej i u coraz młodszych osób, także u dzieci i młodzieży. Wynika to głównie z faktu występowania w tych grupach nadwagi i otyłości, prowadzenia mało aktywnego trybu życia oraz stosowania diety bogatej w węglowodany proste i niezdrowe tłuszcze pochodzenia zwierzęcego (żywność typu fast food). Jest to o tyle niebezpieczne, że nieleczona insulinooporność prowadzi zazwyczaj do stanu przedcukrzycowego i cukrzycy typu 2., które z tego samego powodu nie są już problemem jedynie seniorów, ale również ludzi w średnim wieku i młodszych.
Zwiększoną predyspozycję do insulinooporności mają:
- osoby, które wśród krewnych pierwszego stopnia (rodzice, rodzeństwo) mają diabetyków z cukrzycą typu 2.;
- kobiety, które w czasie ciąży miały zdiagnozowaną cukrzycę ciążową.
Insulinooporność zawsze towarzyszy też zespołowi policystycznych jajników.
Insulinooporność a poziom cukru
Utrzymująca się latami insulinooporność prowadzi do rozwoju stanu przedcukrzycowego oraz cukrzycy typu 2. Wówczas małej wrażliwości na insulinę towarzyszy podwyższony poziom cukru we krwi (hiperglikemia).
Zanim rozwinie się cukrzyca, czyli na początkowym etapie insulinooporności, poziom cukru we krwi jest prawidłowy. Zatem aby rozpoznać insulinooporność, nie można brać pod uwagę jedynie glikemii (bo ta może być prawidłowa), ale także stosunek poziomu cukru we krwi do poziomu insuliny w organizmie (przy insulinooporności występuje hiperinsulinemia).
Jakie badania na insulinooporność wykonać?
Diagnozowanie insulinooporności nie jest zadaniem łatwym, głównie dlatego, że nie ma ustalonego standardu badań, jakie należałoby wykonać u osób, które podejrzewa się o obniżoną wrażliwość na działanie insuliny.
W standardowej opiece lekarskiej wykonuje się niedrogie i łatwo dostępne badania laboratoryjne krwi mające na celu zdiagnozowanie stanu przedcukrzycowego lub cukrzycy. Są to: oznaczenie glukozy na czczo we krwi oraz doustny test obciążenia glukozą (OGTT). Jeśli wyżej wymienione testy potwierdzą stan przedcukrzycowy lub cukrzycę, to z bardzo dużym prawdopodobieństwem można stwierdzić, że obecny jest również problem insulinooporności. W takim przypadku zaburzenie, jakim jest insulinooporność, przeszło już w fazę choroby i należy wdrożyć leczenie obniżające zbyt wysoki poziom cukru we krwi.
Jak natomiast zdiagnozować insulinooporność, jeśli poziom cukru we krwi jest prawidłowy? W takiej sytuacji najczęściej wykorzystuje się wskaźnik HOMA-iR, do obliczenia którego potrzebne są wyniki badania:
- glukozy na czczo i insuliny na czczo LUB
- glukozy i insuliny w ramach testu obciążenia glukozą (rzadziej).
Prawidłowa wartość wskaźnika HOMA-iR wynosi 1,0, jednak insulinooporność rozpoznaje się dopiero przy wartości HOMA-iR = 2,5. Aby postawić rozpoznanie insulinooporności na podstawie wskaźnika HOMA-iR, badanie powinno być powtórzone 3–4 razy.
Wskaźnik HOMA-iR można ustalić w oparciu o wzór:
HOMA-iR = insulina na czczo mU/ml × glikemia na czczo (mmol/l)
_________________________________________
22,5
Inne możliwe obliczenie to iloraz stężenia insuliny (w IU/ml) do glukozy na czczo (w mg/dl); za mieszczący się w normie uznaje się wynik <0,3.
Skutki insulinooporności
Insulinooporność to prognostyk rozwoju chorób takich jak:
- cukrzyca typu 2.;
- miażdżyca;
- choroby sercowo-naczyniowe;
- obturacyjny bezdech senny;
- zespół policystycznych jajników (trwają dyskusje, czy PCOS to przyczyna, czy skutek insulinooporności).
Najczęstszą konsekwencją małej wrażliwości tkanek na działanie insuliny jest cukrzyca typu 2. Podwyższone poziomy cukru we krwi pojawiają się wtedy, gdy zapotrzebowanie na insulinę jest większe niż możliwości wydzielnicze trzustki. Trzustka produkuje znacznie więcej insuliny niż fizjologicznie, ale wrażliwość na ten hormon jest tak mała, że to nie wystarcza do utrzymania glukozy w normie. To dlatego początkowy etap chorowania na cukrzycę typu 2. charakteryzuje się podwyższonym poziomem cukru we krwi i wysokim poziomem insuliny. Leczenie cukrzycy typu 2. zaczyna się od stosowania leków, które uwrażliwiają organizm na działanie własnej insuliny.
Spore zainteresowanie problemem insulinooporności, które obserwuje się obecnie, to wynik zwiększonej świadomości dotyczącej tego, jaka jest zależność pomiędzy małą wrażliwością na insulinę a problemami z masą ciała.
Wysokie stężenie insuliny w organizmie:
- wzmaga apetyt;
- powoduje napady „wilczego głodu”;
- sprzyja łatwemu gromadzeniu tkanki tłuszczowej.
Leczenie insulinooporności
Insulinooporność, której nie towarzyszy podwyższony poziom cukru we krwi, nie jest wskazaniem do stosowania leków takich jak metformina. Tę wprowadza się zwykle dopiero w stanie przedcukrzycowym oraz standardowo w cukrzycy typu 2. W ramach walki z insulinoopornością pozostaje zatem stosowanie odpowiedniej diety, podejmowanie aktywności fizycznej i redukcja masy ciała.
Rekomendowany sposób odżywiania dla osób z insulinoopornością przypomina zasady diety dla osób z cukrzycą typu 2. Należy ograniczyć ilość spożywanych węglowodanów, bo to węglowodany (czyli cukry) najbardziej podnoszą poziom glukozy we krwi. W jadłospisie osoby z insulinoopornością powinny znaleźć się wyłącznie węglowodany złożone o niskim lub średnim indeksie glikemicznym.
Celem diety jest:
- unikanie skoków glikemii, na które przeciążona trzustka będzie musiała wydzielać duże ilości insuliny;
- redukcja nadmiaru tkanki tłuszczowej trzewnej.
Dieta przy insulinooporności
Podstawowe zasady odżywiania przy obniżonej wrażliwości na insulinę:
- Wyeliminuj cukry proste (słodycze, miód, soki owocowe, pszenne i słodkie pieczywo).
- Wybieraj węglowodany złożone (grube kasze, pieczywo pełnoziarniste, makaron razowy), ale i tak spożywaj je w ograniczonych ilościach.
- Podstawą diety uczyń produkty o niskim i umiarkowanym indeksie glikemicznym.
- Stawiaj na posiłki złożone z białka, tłuszczu i węglowodanów według zasady zdrowego talerza; unikaj spożywania samych węglowodanów.
- Zadbaj, by podstawą każdego posiłku były warzywa.
- Wyeliminuj tłuszcze trans, unikaj fruktozy i syropu glukozowo-fruktozowego – sprzyjają przyrostowi tkanki tłuszczowej trzewnej i wzrostowi trójglicerydów we krwi.
- Unikaj długich przerw między posiłkami.
- Jadaj regularnie, niewielkie porcje – jadanie wieczorami obfitych posiłków (tzw. obiadokolacji) sprzyja wzrostowi masy ciała.
Jak ćwiczyć przy insulinooporności?
Regularna aktywność fizyczna zwiększa wrażliwość na insulinę, dlatego może być traktowana jak „lekarstwo” na insulinooporność. Podejmowana aktywność fizyczna powinna mieć na celu zmniejszanie obwodu talii. Najkorzystniejsze dla osób z insulinoopornością są aktywności tlenowe o umiarkowanej intensywności, ale wykonywane odpowiednio długo (budujące wytrzymałość).
Zaleca się aktywność fizyczną na poziomie 10 tysięcy kroków dzienne. Warto zaopatrzyć się w krokomierz lub aplikację w telefonie mierzącą liczbę kroków. Polskie Towarzystwo Diabetologiczne zaleca minimum 150 minut tygodniowo aktywności fizycznej, natomiast u osób otyłych bez problemów sercowo-naczyniowych – 200-300 minut tygodniowo wysiłku fizycznego.
Bibliografia:
1. I. Kinalska i in., Otyłość a zaburzenia przemiany węglowodanowej, „Endokrynologia, Otyłość, Zaburzenia Przemiany Materii”, nr 2 (3), s. 94–101, 2006.
2. K. Wolnicka, Talerz zdrowego żywienia, Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej.
3. Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u chorych z cukrzycą 2021. Stanowisko Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego, „Diabetologia Praktyczna”, tom 7, nr 1, s. 1–121, 2021.
