Tanatofobia – paniczny lęk przed śmiercią 

Tanatofobia – co to jest? 

Tanatofobia, inaczej fobia tanatyczna, to rodzaj zaburzenia na tle nerwowym (zaburzenia lękowego) związanego z przeżywaniem silnych emocji, sytuacji i doświadczeń wynikających z postrzegania śmierci.

Termin wywodzi się z greki, gdzie thanato oznacza śmierć, a phobos odnosi się do silnego strachu, lęku. Myśli o śmierci u osoby doświadczającej tanatofobii przybierają obsesyjny charakter, nie można się ich wyzbyć dzięki racjonalizacji czy uspokajaniu przez inne osoby.

Lęk mogą budzić wszystkie sytuacje, w których chory subiektywnie odczuwa zwiększone ryzyko utraty życia (np. jazda samochodem po autostradzie, lot samolotem, wchodzenie na wieżę widokową), ale też miejsca powiązane ze śmiercią czy umieraniem, takie jak cmentarze, szpitale, hospicja, domy pogrzebowe.

Tanatofobia jako jedno z zaburzeń lękowych, ma swoje miejsce w Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób (ICD-10) – znaleźć je można pod kodem F40 w rozdziale Zaburzenia nerwicowe, związane ze stresem i występujące pod postacią somatyczną.

Specjaliści uważają, że przyczyny tanatofobii mogą być złożone i wieloczynnikowe, a do tych najistotniejszych należą: 

• czynniki psychologiczne – wiele osób z tanatofobią doświadczyło w przeszłości traumatycznych wydarzeń związanych ze śmiercią, takich jak utrata bliskiej osoby w młodym wieku, bycie świadkiem śmiertelnego wypadku itp. Pacjenci mogą też odczuwać niepewność co do własnej przyszłości, strach przed nieznanym oraz wewnętrzne konflikty dotyczące śmiertelności własnej i bliskich osób., 
• czynniki biologiczne – uważa się, że tanatofobia częściowo może mieć podłoże biologiczne, w tym genetyczne predyspozycje do zaburzeń lękowych oraz nadmiernej aktywności układu nerwowego, co może prowadzić do nadwrażliwości na bodźce (w tym przypadku związane ze śmiercią), 
• czynniki społeczne i kulturowe – silniejszy lęk przed śmiercią może dotyczyć osób żyjących w środowiskach, gdzie śmierć jest tematem tabu lub przedstawiana jest w negatywnym świetle. Wpływ na rozwój zaburzenia lękowego mogą mieć media i sposób prezentowania śmierci w serwisach informacyjnych, filmach, książkach.  

Tanatofobia – objawy 

Strach przed utratą życia własnego lub bliskich nam osób jest w pełni uzasadniony i wręcz wpisany w człowieczeństwo, jednak niektórzy z nas przekraczają cienką granicę oddzielającą zwyczajny niepokój wynikający z niepewności od panicznego, paraliżującego lęku.

Osoba doświadczająca tanatofobii czasami nie jest świadoma, że odczuwany przez nią silny strach jest przesadny i uniemożliwia normalne, codzienne funkcjonowanie, a o narastającym problemie często dowiaduje się od bliskich osób, które na co dzień obserwują u niej ataki paniki i bezskutecznie próbują pomagać poprzez racjonalizowanie lub uspokajanie.

Osoby z tanatofobią mogą doświadczać:  

1. objawów psychicznych: 

• intensywne, czasami wręcz paraliżujące poczucie strachu przed utratą życia na skutek choroby, wypadku lub innych okoliczności, 
• uporczywe myśli dotyczące utraty życia swojego lub bliskich,  
• brak możliwości kontroli emocji związanych z wizją śmierci, 
• unikanie rozmów lub sytuacji związanych ze śmiercią (np. odmowa udziału w pogrzebach, niechęć do odwiedzin w szpitalu czy rozmów o zgonie znajomej osoby, unikanie artykułów czy reportaży na temat śmiertelnych wypadków czy chorób),  
• pobudzenie nerwowe, rozdrażnienie, 
• bezsenność, trudności w zasypianiu, przerywany sen z powodu natrętnych myśli, wybudzenia przed porą planowanej pobudki, 
• postępujące zaburzenia nastroju, rozwój depresji, poczucie braku nadziei na poprawę sytuacji, 
• ukrywanie swoich myśli i lęków przed otoczeniem. 

2. objawów somatycznych: 

• tachykardia, kołatanie serca, 
• duszności, ucisk w klatce piersiowej, 
• „gula” w gardle, uczucie dławienia się, 
• ból brzucha, nudności, biegunka, 
• zawroty głowy, 
• nadmierne pocenie się, 
• drżenie, mrowienie lub drętwienie kończyn, 
• suchość w ustach, 
• fale gorąca. 

Osoby cierpiące na tanatofobię mogą doświadczać jednego lub kilku powyższych objawów.

Im większa jest ich częstotliwość i natężenie, tym trudniejsze staje się codzienne funkcjonowanie, cieszenie się życiem, czerpanie radości z kontaktu z bliskimi, pasji czy rozrywek.

W bardzo nasilonej tanatofobii objawiającej się częstymi atakami paniki, pacjenci unikają jakichkolwiek aktywności, które w ich ocenie mogą być ryzykowne, w tym:

• przemieszczania się samochodem, rowerem czy komunikacją miejską,
• pracy zawodowej,
• wyjazdów na urlop,
• spacerów po parku.

Niektórzy decydują się nie opuszczać swoich mieszkań czy domów i starają się uczynić te miejsca możliwie jak najbardziej bezpiecznymi (rolety antywłamaniowe lub kraty, wymiana zamków, dezynfekcja przedmiotów codziennego użytku, niewpuszczanie obcych itp.).   

Strach przed śmiercią w młodym wieku 

Występowanie różnego typu obaw i lęków uważa się za naturalne dla okresu niemowlęcego, przedszkolnego i wczesnoszkolnego i traktuje się je jako element prawidłowego rozwoju młodego człowieka pozwalający mu przystosować się do sytuacji, które czekają go w dalszym życiu.

Lęk przed śmiercią to jeden z najczęstszych dziecięcych strachów, zaraz obok lęku przed ciemnością, lęku separacyjnego czy lęku przed zwierzętami. Może objawiać się pytaniami na temat śmierci własnej i bliskich dziecku osób, lękiem przed śmiercią rodziców, strachem przed opuszczeniem go przez mamę czy tatę, silnym lękiem przed wypadkiem czy zachorowaniem (zwłaszcza, jeśli ktoś w otoczeniu dziecka zmarł tragicznie lub wyniku choroby).

To naturalne i zrozumiałe zachowania dziecka, które w tym trudnym okresie potrzebuje wsparcia, empatii i bliskości rodziny.  

W niektórych przypadkach ten zwyczajny, adaptacyjny lęk nie przemija jednak z wiekiem i przeradza się w silną fobię.

Objawy u dziecka trwają nieproporcjonalnie długo w stosunku do wywołującego je bodźca (np. informacji o czyjejś śmierci) lub wywoływane są neutralnymi bodźcami (np. jazda samochodem), zaburzają codzienne funkcjonowanie dziecka i dezorganizują życie rodziny.

W takiej sytuacji dziecko, oprócz wsparcia najbliższych, zazwyczaj potrzebuje również profesjonalnej pomocy psychologicznej. Silne zaburzenia lękowe u dzieci leczy się za pomocą odpowiedniej dla wieku farmakoterapii oraz psychoterapii (zazwyczaj w nurcie poznawczo-behawioralnym).  

Tanatofobia – leczenie 

Leczenie tanatofobii, czyli patologicznego lęku przed śmiercią, wymaga indywidualnego podejścia, które opiera się zazwyczaj na połączeniu psychoterapii, leczenia farmakologicznego i wsparcia społecznego.

Najczęściej stosowaną i efektywną metodą jest terapia w nurcie poznawczo-behawioralnym (CBT), która pomaga pacjentom identyfikować i modyfikować myśli oraz zachowania przyczyniające się do opanowującego ich lęku.

W ramach terapii poznawczo-behawioralnej terapeuta pracuje z pacjentem nad rozumieniem irracjonalnych przekonań związanych ze śmiercią i uczy technik ukierunkowanych na redukcję lęku w konfrontacji z obsesyjnymi myślami. Pacjenci mogą być stopniowo wystawiani na sytuacje wywołujące lęk (tzw. ekspozycje), co pozwala im na doświadczanie i przetwarzanie swoich obaw w kontrolowanym środowisku, aż lęki zaczną słabnąć.

Do planu terapeutycznego czasami włączane są również techniki relaksacyjne, takie jak głębokie oddychanie, medytacja czy trening autogenny, pomagające pacjentom zarządzać stresem i łagodzące objawy somatyczne.  

W przypadkach bardzo nasilonego lęku dezorganizującego codzienność pacjenta, psychiatra może rozważyć włączenie leków przeciwlękowych lub antydepresyjnych. Leki te mogą być szczególnie pomocne w regulacji nastroju i zmniejszeniu intensywności objawów lękowych, umożliwiając bardziej efektywne uczestnictwo w psychoterapii oraz unormowanie codziennego życia.   

Istotnym elementem leczenia tanatofobii są prawidłowe, zdrowe relacje społeczne. Wsparciem dla pacjenta mogą być pełne bliskości i ciepła kontakty z rodziną i przyjaciółmi oraz uczestnictwo w grupach wsparcia.

To również może Cię zainteresować:

Zaburzenia lękowe – rodzaje. Jakie są objawy lęku?