Tiki nerwowe – czym są tiki u dzieci i dorosłych i czy trzeba je leczyć?

Co to są tiki nerwowe? 

Tiki nerwowe to krótkie i mimowolne ruchy lub wokalizacje, zazwyczaj opisywane jako napadowe, nawracające, stereotypowe, nierytmiczne, nieadekwatne do sytuacji, mające nagły początek, niesłużące żadnemu celowi, o zmiennym nasileniu i częstości, mogące występować w seriach.

Tiki nerwowe u różnych osób mogą mieć różne przyczyny, przy czym najczęściej opisuje się ich podłoże psychiczne i neurologiczne.

Tiki pojawiają się zazwyczaj w wieku dziecięcym lub w okresie dojrzewania (między 12 a 15 rokiem życia), a następnie ustępują, a jedynie u części pacjentów utrwalają się i zostają z nimi nawet do końca życia.

Najbardziej znanym zaburzeniem objawiającym się tikami nerwowymi jest zespół Gillesa de la Tourette’a będący wrodzonym lub (rzadziej) nabytym zaburzeniem neurologicznym o charakterze przewlekłym.  

Tiki nerwowe – objawy i rodzaje 

Wszystkie tiki nerwowe specjaliści dzielą na proste i złożone. Za kryteria uznaje się liczbę zaangażowanych w ich powstawanie mięśni, czas trwania tiku, a także inne czynniki, np. wrażenie celowości, jakie może robić tik na osobach trzecich.

Poza najważniejszym podziałem na tiki ruchowe i tiki głosowe, niektóre podziały uwzględniają jeszcze podział tików głosowych na te wydawane za pomocą strun głosowych (np. przeklinanie czy okrzyki) oraz powstające poza krtanią (np. mlaskanie, pociąganie nosem).

Szczególną odmianą tików ruchowych są tiki dystoniczne, polegające na dążeniu do przyjęcia wymuszonej pozycji, np. skręcania stopy lub ustawienie tułowia.

Ponadto wymienia się też tiki czuciowe (odczucia somatyczne zlokalizowane w określonej części ciała, np. uczucie łaskotania w kolanie) oraz tiki fantomowe, polegające na poczuciu łaskotania czy swędzenia w innym człowieku lub nawet przedmiocie, zazwyczaj powiązane z silną potrzebą dotknięcia czy podrapania wyzwalającego te odczucia miejsca.

Główny podział tików nerwowych obejmuje: 

	Tiki proste	Tiki złożone
Tiki ruchowe	Wywołane skurczem pojedynczego mięśnia lub jednej grupy mięśni,np. mruganie i przewracanie oczami, mrużenie powiek, wzruszanie ramionami, zaciskanie dłoni, marszczenie czoła, wysuwanie języka, strzelanie palcami, kiwanie głową itp.	Angażujące wiele grup mięśniowych, trwające dłużej i sprawiające wrażenie celowości, np. dotykanie przedmiotów lub innych ludzi, stukanie o coś przedmiotem lub dłonią, kopropraksja (wykonywanie nieprzyzwoitych gestów), poklepywanie, podskoki, wyrzucanie rąk w górę itp.
Tiki głosowe	Nieartykułowane dźwięki, takie jak pociąganie nosem, gwizdanie, okrzyki, mlaskanie, cmokanie, mruczenie, szczekanie, głośne odbijanie.	Artykułowanie pełnych wyrazów, zdań lub ich części, np. sylab, fragmentów piosenek, przekleństw i innych. Wyróżnia się m.in. koprolalię (niecelowe przeklinanie), echolalię (powtarzanie zasłyszanych sylab, fragmentów słów), palilalię (powtarzanie własnych słów lub dłuższych wypowiedzi), nietypowości mowy (przeciąganie słów, zmiany intonacji głosu)

Jak przebiegają tiki nerwowe? 

Tiki nerwowe często występują w seriach, zazwyczaj w nieregularnych odstępach czasu.

U różnych pacjentów mogą powstawać pod wpływem innych bodźców, a różne czynności mogą wpływać na ich nasilanie lub łagodzenie.

U niektórych osób ulgę przynosi wykonywanie czynności wymagających koncentracji oraz koordynacji ruchowej (np. tiki zanikają podczas prowadzenia samochodu) oraz wysiłek fizyczny (uprawianie sportu).

U większości pacjentów z tikami zauważa się mniejsze nasilenie tików w miejscach publicznych, w otoczeniu nieznajomych osób oraz większe w domu, przy domownikach.

Wyzwalaczem tików mogą być: 

• bodźce emocjonalne (negatywne, jak złość czy strach, ale też pozytywne, np. ekscytacja spowodowana prezentem lub spotkaniem kogoś lubianego) 

• bodźce wzrokowe (np. określony kolor, wyraz twarzy innego człowieka, przeczytany napis) 

• bodźce słuchowe (np. określone słowa lub odgłosy, takie jak szczekanie psa lub krzyk innej osoby) 

• bodźce dotykowe (np. uciskające ubranie, dotyk innego człowieka)  

Tiki nerwowe u dzieci 

Szacuje się, że nawet co czwarte dziecko (w tym młodzież szkolna) doświadcza jakiegoś rodzaju tiku, co czyni to zaburzenie jednym z najczęstszych dla okresu dzieciństwa i dojrzewania.

U małych pacjentów najczęściej stwierdza się tiki ruchowe, z największym nasileniem między 10 a 12 rokiem życia, przemijające przed upływem roku od pierwszej manifestacji lub osłabiające się stopniowo i zanikające w wieku młodzieńczym i dorosłym.

Tiki nerwowe pojawiające się w okresie niemowlęcym najczęściej są efektem szybkiego rozwoju układu nerwowego malucha i nie są powodem do niepokoju, gdyż bardzo szybko zanikają.

Doświadczające tików dzieci w wieku przedszkolnym czy szkolnym mogą być dodatkowo nadmiernie pobudzone, rozkojarzone, skarżyć się rodzicom na potrzebę wykonania ruchu, swędzenie czy suchość w gardle. Tiki często nasilają się pod wpływem bodźców stresowych, jakimi dla dzieci bywają uwagi nauczyciela, dokuczanie przez inne dzieci, odpowiadanie przy tablicy i wiele innych niekomfortowych sytuacji.

Problem tików nerwowych, nawet stosunkowo łagodnych i przemijających w późniejszym wieku, bywa przyczyną stygmatyzacji dziecka, trudności w nauce, wykluczenia społecznego.   

Tiki nerwowe – przyczyny  

• czynniki genetyczne – tiki nerwowe często występują rodzinnie, np. badania bliźniąt z zespołem Tourette’a  wskazują na dziedziczenie typu autosomalnego dominującego z niepełną penetracją genu,   

• zaburzona neurochemia mózgu – niektóre badania sugerują, że związek z występowaniem tików mogą mieć zaburzenia w układzie dopaminergicznym i innych układach neuroprzekaźnikowych,  

• zmiany strukturalne lub funkcjonalne mózgu – zdaniem badaczy mogą to być zmiany w obszarach odpowiedzialnych za kontrolę ruchu i regulację impulsów, 

• czynniki psychologiczne – często obserwuje się nasilenie tików pod wpływem emocji, takich jak stres, złość, strach, ekscytacja czy frustracja, bardzo silnym czynnikiem wyzwalającym tiki jest stres. Ponadto, tiki  mogą towarzyszyć różnym zaburzeniom psychicznym, takim jak depresja, stany lękowe czy zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne,  

• czynniki środowiskowe – za wywołanie lub nasilenie tików mogą odpowiadać również takie czynniki, jak alkohol, używki produkowane z konopi, zakażenia i podwyższona temperatura ciała, urazy, seks, niewyspanie i zmęczenie, 

• inne zaburzenia neurologiczne – tiki nerwowe mogą występować jako objaw innych zaburzeń neurologicznych, takich jak zespół Tourette’a, zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne (OCD), ADHD i inne.  

Zobacz także: Ostra reakcja na stres – objawy, czas trwania i kryteria diagnostyczne

Leki na tiki nerwowe – czy są konieczne? 

Łagodne tiki nerwowe u dzieci najczęściej nie wymagają leczenia, a rodzice dostają informację, że rokowania są dobre, gdyż większość tików zanika z wiekiem. Zazwyczaj uprzedzani są również, by nie zwracać uwagi na tiki, a przede wszystkim nie upominać dziecka, gdyż takie reakcje mogą wpłynąć na utrwalenie niechcianych ruchów czy odgłosów.

Tiki u dziecka wymagają leczenia w sytuacji, gdy powodują fizyczny lub psychiczny dyskomfort, wpływają na funkcjonowanie w grupie rówieśniczej i wyniki w nauce, uniemożliwiają uprawianie sportów itp.

Nie ma jednak jednego skutecznego leku, który działa na wszystkich pacjentów z tikami. Farmakoterapię dobiera się indywidualnie, biorąc pod uwagę wiele czynników, w tym przede wszystkim przyczynę zaburzeń i nasilenie objawów.  W leczeniu tików stosuje się m.in. haloperydol (zalecany w przypadku zespołu Tourette’a), rysperydon, klonidyne czy arypiprazol, zawsze biorąc pod uwagę potencjalne skutki uboczne przyjmowania tych leków (to np. przybieranie na wadze czy nadmierna senność).

W większości przypadków leczeniem pierwszego wyboru jest psychoterapia, najczęściej w nurcie behawioralno-poznawczym, z wykorzystaniem następujących technik: 

• technika odwracania nawyków (HRT) – polega na wypracowaniu u pacjenta czynności, która wyprze tik  

• CBIT – technika HRT wzbogacona o inne techniki redukujące emocje (np. relaksację) 

• terapia ekspozycyjna (ERP) – pacjent uczy się tolerować swój tik, by po pewnym czasie wypracować u siebie techniki jego hamowania  

U dorosłych pacjentów doświadczających utrwalonych, ciężkich tików nerwowych uniemożliwiających codzienne funkcjonowanie, np. w ciężkich postaciach zespołu Tourette’a, czasami stosuje się metody alternatywne, np. paraliżowanie strun głosowych toksyną botulinową, testowana jest też skuteczność głębokiej stymulacji mózgu.  

To również może Cię zainteresować:

Zaburzenia lękowe – rodzaje. Jakie są objawy lęku?