Zaburzenia integracji sensorycznej – objawy i terapia 

Czym są zaburzenia integracji sensorycznej? 

Do organizmu człowieka bez przerwy docierają informacje z otaczającego świata oraz z wnętrza ciała. Odebranie bodźców przez receptory to pierwszy krok w ich prawidłowej interpretacji. Następnie informacja musi zostać przesłana do odpowiednich obszarów mózgu i przetworzona przez centralny układ nerwowy. Dopiero wtedy może nastąpić odpowiedź organizmu, taka jak reakcja na określony bodziec lub zignorowanie go.  

Zaburzenia integracji sensorycznej, zwane także zaburzeniami SI (ang. Sensory Integration), pojawiają się, kiedy układ nerwowy nieprawidłowo przetwarza informacje docierające z receptorów. Efektem jest nieadekwatna reakcja do nasilenia i rodzaju działającego czynnika. Zaburzenia mogą dotyczyć bodźców pochodzących z systemów: 

• czuciowych (w tym czucie powierzchowne np. dotyk oraz czucie głębokie (propriocepcyjne, ułożenie ciała w przestrzeni) np. umiejętność rozpoznania w jakiej pozycji znajduje się dany staw bez patrzenia na niego),
• węchowych,  
• smakowych, 
• słuchowych, 
• równowagi. 

Polecamy także: Agnozja – przyczyny, rodzaje, diagnostyka i leczenie. 

Rodzaje zaburzeń integracji sensorycznej 

Istnieją trzy podstawowe typy zaburzeń SI, wyodrębnione ze względu na rodzaj objawów jakie wywołują: 

1. Zaburzenia modulacji sensorycznej – obejmują nieadekwatne reakcje do nasilenia oraz rodzaju bodźca. Może to dotyczyć wzmożonej lub obniżonej wrażliwości na bodźce, poszukiwania sensorycznego lub unikania sensorycznego.
2. Zaburzenia ruchowe – problemy z zaplanowaniem ruchu oraz z wykonaniem złożonych czynności. Często utrudnione jest wykonywanie podstawowych aktywności dnia codziennego np. trudności w ubieraniu się u dzieci.
3. Zaburzenia różnicowania sensorycznego – problemy ze zrozumieniem bodźców, które dopływają do organizmu. Brak umiejętności dostrzegania podobieństw i różnic między docierającymi doznaniami sensorycznymi, np. trudności z rozróżnianiem siły, z jaką osoba została dotknięta.

Przyczyny zaburzeń integracji sensorycznej 

Choć dokładne przyczyny zaburzeń integracji sensorycznej nie są znane, można wyróżnić kilka potencjalnych powodów. Zaliczamy do nich: 

• podłoże genetyczne – szczególnie istotne w przypadku większej liczby dzieci. Rodzice powinni zwrócić uwagę czy rodzeństwo dziecka także nie wykazuje zaburzeń SI, 
• czynniki prenatalne – przyjmowanie niektórych leków podczas ciąży, spożywanie alkoholu oraz palenie tytoniu w ciąży, choroby zakaźne matki, 
• problemy okołoporodowe – zamartwica urodzeniowa, przedłużający się poród, wcześniactwo, 
• czynniki środowiskowe – niski poziom stymulacji sensorycznej w pierwszych miesiącach i latach życia, przemoc. 

Należy podkreślić, że w wielu przypadkach nie jesteśmy wstanie rozpoznać konkretnej przyczyny występowania zaburzeń integracji sensorycznej. 

Polecamy: Paciorkowiec w ciąży – objawy, leczenie. Zakażenie paciorkowcem a poród naturalny. 

U kogo występują zaburzenia integracji sensorycznej? 

Zaburzenia integracji sensorycznej najczęściej rozpoznawane są u dzieci. Jest to związane z rozwojem systemów zmysłowych, który rozpoczyna się jeszcze przed narodzeniem dziecka i trwa do około 7-8 roku życia. Pozwala to na diagnozę zaburzeń SI już na wczesnych etapach rozwoju. Nie oznacza to, że tylko dzieci borykają się z tymi problemami. Brak wczesnej diagnozy oraz odpowiedniej terapii skutkuje występowaniem zaburzeń integracji sensorycznej u dorosłych. 

Zaburzenia integracji sensorycznej mogą występować jako samodzielny problem, ale często towarzyszą innym zaburzeniom, takim jak:  

• zaburzenia ze spektrum autyzmu (w tym zespół Aspergera),  
• zespół nadpobudliwości ruchowej z deficytem uwagi (ADHD), 
• mózgowe porażenie dziecięce, 
• zespół Downa, 
• zaburzenia obsesyjno-kompulsywne (OCD), 
• urazy mózgu, 
• płodowy zespół alkoholowy (FAS), 
• zespół stresu pourazowego (PTSD), 
• zespół Tourette’a. 

Należy jednak pamiętać, że występowanie zaburzeń integracji sensorycznej nie jest równoznaczne z występowaniem innych zaburzeń. Rodzice często zastanawiają się, czy diagnoza zaburzeń SI świadczy także o autyzmie. Prawdą jest, że dużo osób z zaburzeniami ze spektrum autyzmu wykazuje również zaburzenia integracji sensorycznej, jednak te dwa problemy nie muszą zawsze występować razem. 

Objawy zaburzeń integracji sensorycznej 

Objawy zaburzenia integracji sensorycznej różnią się w zależności od rodzaju bodźców, których dotyczą, ich nasilenia oraz od wieku osoby, u której występują.  

Zaburzenia SI u dziecka 

Pierwsze objawy zaburzeń SI można zaobserwować już w pierwszych miesiącach życia dziecka. Na późniejszych etapach rozwoju, obraz dziecka z zaburzeniami integracji sensorycznej może się zmieniać, symptomy mogą napierać na sile i znacznie wpływać na funkcjonowanie. 

Wśród objawów zaburzeń integracji sensorycznej u dzieci możemy zauważyć: 

• silną reakcję na nieszkodliwe bodźce (zarówno pod względem intensywności i czasu trwania reakcji), 
• zatykanie oczu, uszu, nosa jako odpowiedź na konkretne doznania sensoryczne, 
• dyskomfort związany z dotykiem, w tym zła tolerancja ubrań z określonych materiałów, 
• problemy ze zmianą środowiska z wewnętrznego na zewnętrzne (np. wyjście z domu na plac zabaw), 
• problemy z karmieniem, w tym nietolerancja tekstury jedzenia i mocno ograniczona dieta, 
• trudności w akceptowaniu czynności pielęgnacyjnych, takich jak czesanie, mycie, czyszczenie zębów, 
• zbyt duża reakcja na światło i jasne pomieszczenia, 
• unikanie grup ludzi i problemy w nawiązywaniu kontaktów z rówieśnikami, 
• złą tolerancję zmian, 
• brak płaczu w przypadku bólu lub małych urazów, 
• brak świadomości potrzeby skorzystania z toalety, 
• brak wrażliwości na silne zapachy, 
• wycofanie,  
• problemy z koordynacją, 
• trudności w wykonywaniu złożonych zadań, 
• utrudnioną naukę nowych umiejętności, 
• preferencje do powolnych, siedzących zajęć, 
• problemy z czynnościami pielęgnacyjnymi np. z zakładaniem ubrań, 
• podejmowanie dużego ryzyka podczas zabawy, np. wspinanie się na wysokie drzewa, skakanie z mebli, 
• zamiłowanie do głośnych dźwięków, tendencja do puszczania głośno muzyki, telewizji, 
• gryzienie niejadalnych przedmiotów, 
• często dziecko jest postrzegane jako niegrzeczne, trudne do uspokojenia. 

Polecamy także: Dyspraksja u dzieci – objawy i diagnoza. Jak leczyć to zaburzenie? 

Zaburzenia integracji sensorycznej u dorosłych 

Najczęściej zaburzenia SI u dorosłych opierają się o zaburzenia modulacji sensorycznej, a więc objawiają się nieadekwatną reakcje na bodźce sensoryczne. Wśród nich można wyróżnić: 

• nadmierne reakcje na bodźce, 
• unikanie pewnych wrażeń zmysłowych, np. rodzajów ubrań, 
• duże ograniczenia w diecie związane z nietolerancją tekstury i smaków pokarmów, 
• problemy z koordynacją ruchową, uznawanie się za osobę niezdarną. 

Terapia zaburzeń integracji sensorycznej u dorosłych jest możliwa, jednak przynosi gorsze efekty niż u dzieci. Związane jest to z dużo większą plastycznością mózgu u dzieci, czyli zdolnością tkanki nerwowej do tworzenia nowych połączeń, reorganizacji i adaptacji do nowych warunków. 

Diagnoza zaburzeń integracji sensorycznej 

Diagnostyka zaburzeń SI jest niezbędna do prawidłowego doboru terapii. Oparta jest ona na: 

• objawach zgłaszanych przez rodziców – wywiad dotyczy przebiegu ciąży, zachowania dziecka, osiągania tzw. “kamieni milowych”. 
• szeregu dostępnych testów, takich jak Południowo-Kalifornijski Test Integracji Sensorycznej, Test Praksji. 
• obserwacji klinicznej wykonywanej przez terapeutę lub lekarza. 

W przypadku gdy dziecko jest zbyt małe lub choroby towarzyszące uniemożliwiają wykonanie specjalistycznych testów, diagnoza zaburzeń integracji sensorycznej opiera się głównie na obserwacji oraz wywiadzie z rodzicami. 

Terapia zaburzeń integracji sensorycznej 

Podstawowym założeniem terapii zaburzeń sensorycznych jest dostarczenie odpowiedniej dawki doznań sensorycznych. Zbyt mała dawka doznań nie przyniesie oczekiwanych efektów terapii, natomiast zbyt duża intensywność może przynieść odwrotne rezultaty i negatywnie wpłynąć na dziecko. 

Należy podkreślić, jak ważny jest dobry kontakt z dzieckiem oraz przyjazna atmosfera podczas terapii zaburzeń SI. Duża część leczenia opiera się o zaangażowanie oraz chęci dziecka do współpracy, które możliwe są do osiągnięcia tylko w sprzyjającym otoczeniu. 

Jak wygląda terapia zaburzeń sensorycznych w praktyce? 

Terapia zaburzeń sensorycznych nie ma jednego ustalonego schematu i zależy od rodzaju oraz stopnia nasilenia objawów. Duży wpływ ma również występowanie równolegle innych chorób, takich jak autyzm i ADHD, które mogą wpłynąć na proces terapii. 

Mimo braku odgórnie ustalonego przebiegu leczenia, można wyróżnić kilka ogólnych zasad: 

1. Terapia zaburzeń SI wykorzystuje specjalnie zaprojektowane zabawy, które uczą przyzwyczajać się do bodźców oraz prawidłowo na nie reagować.  
2. W pracowni zaburzeń SI znajdziemy wiele różnych przyrządów np. huśtawki, trampoliny, materace, wózki i wiele innych mniejszych pomocy terapeutycznych, takich jak klocki, piłki i przedmioty o różnych teksturach i kształtach. 
3. Ćwiczenia mogą opierać się m.in. o pokonywanie różnego rodzaju torów przeszkód, przechodzenia po niestabilnym podłożu lub po tak zwanym “jeżyku”. Dziecko wykonując zadania zbiera przy tym różne doznania sensoryczne, ćwiczy równowagę, koordynację oraz czucie głębokie. 
4. Często dziecko razem z terapeutą tworzą przedmioty np. z plasteliny lub masy solnej, co pozwala oswajać się z różnymi fakturami obiektów, rozwijać małą motorykę oraz dodatkowo pozytywnie wpływa na kreatywność dziecka. 
5. Pomocne mogą być także elastyczne bandaże i kamizelki z obciążeniem, które pozwalają wywrzeć docisk na stawy i skórę, stymulując przy tym układ czucia głębokiego (propriocepcyjnego). 
6. U dzieci starszych można wykorzystać przedmioty uczące kształtów geometrycznych czy ćwiczenia poprawiające umiejętność czytania i pisania. 

Efekty terapii można uzyskać łącząc ćwiczenia z terapeutą oraz dodatkową pracę rodzica z dzieckiem w domu. Podczas zajęć, rodzice powinni zostać poinstruowani jakie czynności oraz jak często wykonywać je z dzieckiem. 

Terapia zaburzeń sensorycznych u niemowląt 

Terapia zaburzeń SI u niemowlaków opiera się przede wszystkim o prawidłowe czynności pielęgnacyjne. Jeżeli zauważysz, że Twoje dziecko ma problem z jedzeniem, jest płaczliwe, nadwrażliwe na dotyk, koniecznie udaj się do lekarza w celu diagnozy oraz wykluczenia innych chorób. Pomocna może być także wizyta u fizjoterapeuty dziecięcego, który oceni rozwój ruchowy dziecka. 

Wykwalifikowany terapeuta SI powinien udzielić rodzicom instruktażu dotyczącego wykonywania codziennych czynności pielęgnacyjnych oraz zaproponować ćwiczenia i metody, które pomogą złagodzić objawy. Niemowlak, który nieadekwatnie reaguje na dotyk, może np. wyciszać się podczas kąpieli. 

Polecamy: Etapy rozwoju u niemowląt – czego się spodziewać?