Kodeina – zastosowanie, działanie i skutki uboczne

Co to jest kodeina?

Kodeina (łac. codeinum) to alkaloid występujący w maku lekarskim. Opium, które pozyskuje się z maku, zawiera bowiem ok. 20 alkaloidów, w tym kodeinę (jej zawartość w opium wynosi 0,7-2,5 %).

Samo opium było znane już w starożytności – wykorzystywano je przede wszystkim do uśmierzania bólu. Dopiero w XIX wieku rozpoczęto próby izolacji alkaloidów z opium (pierwsza była morfina w 1804 r.), a w 1832 r. Pierre Robiquet wyizolował kodeinę. W latach 50. XX wieku wprowadzono ją na rynek farmaceutyczny i stopniowo rozszerzano jej zastosowanie.

Kodeina jest składnikiem wielu leków wydawanych bez recepty. Jednocześnie jest związkiem zaliczanym do środków odurzających – w Polsce umieszczono ją w wykazie środków odurzających i substancji psychotropowych (w grupie II N i III N). Z tego powodu, w Polsce wprowadzono restrykcje w sprzedaży kodeiny: osoba dorosła może kupić jednorazowo do 150 g.

Metabolizm kodeiny odbywa się w wątrobie (jest katalizowana przez enzym CYP2D6 cytochromu P450), a jej metabolity to m.in. morfina i norkodeina. W ciągu 24h od przyjęcia dawki, kodeina jest wydalana z moczem (ok. 90 proc. przyjętej dawki).

Jak działa kodeina?

Działanie kodeiny wiąże się z jej wpływem na receptory opioidowe oraz hamowaniem przewodzenia bodźców bólowych do ośrodkowego układu nerwowego. Przeciwbólowe właściwości kodeiny to zasługa jej przemiany w morfinę – z tego samego powodu wykazuje działanie uspokajające. Co ważne, u ok. 10 proc. populacji (przede wszystkim u dzieci) występuje ultraszybki metabolizm kodeiny, w wyniku którego następuje znacznie zwiększony wzrost stężenia morfiny w organizmie.

Kodeina charakteryzuje się również właściwościami przeciwkaszlowymi, dlatego jest wykorzystywana w preparatach (także syropach) hamujących suchy, uporczywy kaszel. Nie jest z kolei zalecana w przypadku kaszlu mokrego – zmniejsza wydzielanie śluzu oraz zagęszcza wydzielinę, co mogłoby doprowadzić do jej zalegania.

Potwierdzone jest także zapierające działanie kodeiny – spowalnia perystaltykę jelit oraz kurczy zwieracze. Poza tym kodeina zwęża źrenice, zwiększa napięcie mięśni gładkich oraz obniża próg drgawkowy.

Kodeina – zastosowanie

Ze względu na przeciwkaszlowe i przeciwbólowe zastosowanie kodeiny, substancja ta często jest składnikiem preparatów dedykowanych leczeniu infekcji dróg oddechowych. Są to zazwyczaj leki złożone, a kodeina współwystępuje wówczas z takimi substancjami jak paracetamol, ibuprofen, kwas acetylosalicylowy, kofeina oraz sulfogwajakol.

Właściwości kodeiny są wykorzystywane do zwalczania przede wszystkim:

• suchego kaszlu,
• ostrych dolegliwości bólowych (również menstruacyjnych i pourazowych),
• biegunki,
• zespołu jelita drażliwego,
• choroby zwyrodnieniowej stawów.

Bez względu na formę preparatu, należy pamiętać, że maksymalna dawka dobowa kodeiny wynosi 240 mg. Działanie przeciwbólowe kodeiny utrzymuje się przez ok. 2-4 godziny, a przeciwkaszlowe maksymalnie do 8 godzin.

Sprawdź również: Mokry kaszel – przyczyny, leczenie. Jak odróżnić kaszel mokry od suchego?

Kodeina – działania niepożądane i interakcje

Podobnie jak inne substancje, kodeina może wywoływać szereg działań niepożądanych. Najczęściej jest to senność, ospałość i zaparcia. Rzadziej dochodzi do m.in. problemów przy oddawaniu moczu, nadmiernej suchości w jamie ustnej , nudności, omdleń, wysypki, depresji oddechowej, halucynacji i podwójnego widzenia. W przypadku takich objawów lub reakcji anafilaktycznej należy niezwłocznie skontaktować się z lekarzem.

Jak działa kodeina w interakcji z innymi lekami? Przede wszystkim, nie można jej stosować razem z:

• neuroleptykami, lekami przeciwdepresyjnymi, przeciwhistaminowymi i nasennymi – mogą powodować zaburzenia świadomości oraz nasilać depresyjne działanie kodeiny,
• benzodiazepinami i barbituranami – wzmagają oddziaływanie kodeiny na ośrodkowy układ nerwowy,
• metoklopramidem i innymi lekami wpływającymi na perystaltykę jelit – możliwe osłabienie pracy jelit,
• inhibitorami MAO – spotęgowanie działania przeciwzakrzepowego.

Przed zastosowaniem preparatów zawierających kodeinę, należy poinformować lekarza o wszystkich przyjmowanych lekach.  Pamiętaj też, że podczas przyjmowania kodeiny nie można spożywać alkoholu.

Warto wiedzieć: Paracetamol – dawkowanie, działanie, skutki uboczne

Kodeina – przeciwwskazania do stosowania

Mimo wysokiej skuteczności w walce z bólem i kaszlem nie zawsze można stosować kodeinę. Najważniejszym przeciwwskazaniem jest wiek poniżej 12 lat. Poza tym, kodeiny, nie mogą przyjmować również:

• starsze dzieci z zaburzeniami oddychania (w wieku od 12 do 18 lat),
• kobiety w I trymestrze ciąży oraz matki karmiące piersią,
• osoby, u których wykryto ultraszybki metabolizm kodeiny (zbyt szybkie jej przekształcanie w morfinę).

Kodeina nie jest wskazana także w przypadku takich dolegliwości jak astma oskrzelowa, mukowiscydoza, bezdech senny, zaparcia oraz po zabiegu usunięcia migdałka u dzieci i młodzieży. Warto zapamiętać, że podczas przyjmowania preparatów z kodeiną, należy unikać prowadzenia pojazdów mechanicznych.

Czy można przedawkować kodeinę?

Kodeina jest środkiem bezpiecznym, o ile stosuje się jej odpowiednią dawkę przez krótki czas oraz pod kontrolą lekarza. Niestety, jej przedawkowanie również jest możliwe, dlatego niezwykle ważne jest zachowanie ostrożności oraz nieprzekraczanie dozwolonej, dobowej dawki wynoszącej 240 mg.  

Jakie są objawy przedawkowania kodeiny? Zwróć uwagę na takie symptomy jak:

• zaburzenie lub utrata świadomości,
• zwężone źrenice,
• halucynacje,
• nadmierne pobudzenie,
• senność,
• niebieskie zabarwienie skóry (może pojawić się jedynie wokół ust),
• dyskomfort w klatce piersiowej.

W przypadku ich dostrzeżenia, jak najszybciej poszukaj pomocy lekarza.

Czy kodeina powoduje uzależnienie?

Nieodpowiednie stosowanie kodeiny może spowodować uzależnienie zarówno psychiczne, jak i fizyczne. Jako pierwsze, dość szybko, może wystąpić uzależnienie psychiczne (odczuwanie potrzeby przyjęcia leku). Uzależnienie fizyczne rozwija się zaś zazwyczaj po 6 miesiącach przyjmowania tej substancji.

Odstawienie kodeiny po tym czasie, będzie wiązało się z wystąpieniem zespołu abstynencyjnego, któremu mogą towarzyszyć poniższe objawy:

• drażliwość,
• bóle głowy,
• depresja,
• dolegliwości grypopodobne.

W jaki sposób uchronić się przed uzależnieniem? Najlepiej nie przedłużać stosowania leków z kodeiną, przyjmować tylko dozwolone dawki dzienne oraz skonsultować się z lekarzem przed rozpoczęcia leczenia.

Autor: Redakcja