Agresja u dzieci – przyczyny i rodzaje agresji u dzieci, jak zapobiegać agresywnym zachowaniom?  

Agresja – próba definicji 

Agresja jest zjawiskiem złożonym, niemożliwym do wyjaśnienia za pomocą prostych teorii jednoczynnikowych.

Można jednak próbować zdefiniować ją jako ogół zachowań werbalnych lub fizycznych ukierunkowanych na wyrządzenie szkody innym istotom żywym, samemu sobie lub przedmiotom (Bandura, 1973).

Składowymi agresji są takie elementy, jak zamiar i intencjonalność, a w wachlarzu agresywnych zachowań mogą znaleźć się m.in. przemoc fizyczna, gniew i wrogość, złośliwość werbalna, naruszanie granic drugiego człowieka, wykluczanie kogoś, kłótnie, groźby i wiele innych (Dodge i in., 2006).

Jedno z opracowań wyróżnia trzy typy agresji, za kryterium przyjmując obszar motywacji osoby agresywnej: 

• agresję reaktywną – będącą odpowiedzią na prowokację, 
• agresję instrumentalną – służącą osiąganiu osobistych celów,  
• agresję wrogą – mającą na celu wyrządzenie komuś krzywdy, 

inne podziały mogą skupiać się np. na kontekście związanym z normami i wartościami społecznymi (np. nieakceptowana agresja gniewna i warunkowo akceptowana agresja uzasadniona celem społecznym lub obroną własną) lub formach przemocy (np. przemoc fizyczna, psychiczna, ekonomiczna i inne).   

Agresja u dzieci – możliwe przyczyny  

Podobnie jak w przypadku osób dorosłych, agresywne zachowania u dzieci często jest podejmowane w konkretnym celu, którym dla tej grupy wiekowej najczęściej jest zaspokojenie potrzeb, rozładowanie napięć czy odreagowanie zagrożenia.

Warte omówienia rodzaje agresji dotyczące tylko lub głównie dzieci, to m.in.: 

• agresja w zabawie – rodzice zachęcają nawet bardzo małe dzieci do zabaw, w których pojawia się element walki. Używanie przez dziecko siły fizycznej i jego dążenie do uzyskania przewagi nad przeciwnikiem w zabawie jest akceptowane, a mały człowiek bywa wręcz zachęcany do kolejnych konfrontacji, gdyż silniejszy rodzic zawsze pozwala mu ze sobą „wygrać”. Agresja pojawia się również w zabawach rówieśniczych, np. z użyciem zabawek militarnych czy gier komputerowych (tzw. strzelanek i innych),  
• agresja jako efekt stylu wychowania w rodzinie – najważniejsze formy wychowawczych oddziaływań na dziecko to stosunek emocjonalny rodziców do dziecka, poziom stawianych mu wymagań i rodzaj stosowanych wobec niego wzmocnień, a wykształceniu się u dziecka agresji spontanicznej, afektywnej, sprzyja przede wszystkim niezaspakajanie jego podstawowych potrzeb, czyli potrzeby miłości, akceptacji i bezpieczeństwa. Badacze wskazują również na wzmacnianie się zachowań agresywnych u dzieci, których rodzice tolerują i akceptują przemoc, gdyż nie kształtują się wówczas u dzieci odpowiednie mechanizmy kontroli emocji i impulsów, 
• agresja jako próba uzyskania zainteresowania – celem zachowań nieakceptowanych społecznie może być zwrócenie na siebie uwagi, pozyskanie zainteresowania i wsparcia ze strony najbliższego otoczenia, najczęściej rodziców. Dziecko godzi się na konsekwencje w postaci reprymendy lub kary, o ile wraz z nią dostaje od swoich bliskich uwagę, czas i rozmowę zamiast obojętności, 
• agresja jako wynik zaburzeń w sferze regulacji emocji – dziecko do pewnego wieku ma prawo nie umieć zarządzać odpowiednio swoimi emocjami, mieć trudności w identyfikowaniu emocji własnych i innych ludzi i reagować na nie w sposób impulsywny, a w pewnych sytuacjach również agresywny, 
• agresja jako reakcja na frustrację – jej celem może być próba odzyskania szacunku, np. w sytuacji doznanego upokorzenia. Dobrym przykładem jest agresja szkolna, będąca sposobem odreagowania przeżywanego na forum klasy wstydu z powodu własnej niewiedzy – słaby, sfrustrowany uczeń wybiera sobie „ofiarę” i stosuje na niej zachowania agresywne jako próbę odzyskania szacunku kolegów,     
• agresja jako próba dominacji – jej celem jest badanie granic rodziców i wymuszanie na nich pożądanych przez dziecko zachowań, np. zakupu zabawki, pójścia w określone miejsce, pozostania dłużej na placu zabaw itp. Dziecko dążące do uzyskania pozycji dominującej uruchamia cały arsenał agresywnych zachowań wymuszających: krzyk, płacz, tupanie, szarpanie, kopanie, rzucanie się na ziemię, niszczenie przedmiotów, czasem też przemoc fizyczną w stosunku do rodzica, rodzeństwa, zwierzęcia,  
• agresja z przebodźcowania – niekontrolowane ataki agresji u dzieci mogą mieć też fizjologiczne podłoże, a mianowicie przemęczenie, głód, pragnienie, przeciążenie układu nerwowego. Dotyczy to przede wszystkim najmłodszych dzieci, z wciąż niedojrzałym układem nerwowym, trudnościami w sferze kontroli impulsów czy brakiem umiejętności samodzielnego zadbania o własne potrzeby.    

Jak przejawia się agresja u dzieci w różnym wieku? 

• agresja u dzieci w wieku przedszkolnym – zachowania agresywne w tej grupie wiekowej to przede wszystkim agresja fizyczna: bicie, gryzienie, kopanie, popychanie czy szczypanie innych osób (rodziców, ale też rówieśników czy opiekunów w placówce), a także przeszkadzanie innym w zabawie, niszczenie zabawek itp. Choć zachowania są już działaniem intencjonalnym, małe dziecko może nie zdawać sobie sprawy z ich konsekwencji,  
• agresja u dzieci w wieku szkolnym – okres szkolny to czas intensywnego rozwoju społecznego i emocjonalnego, który może indukować występowanie impulsywnych, agresywnych zachowań obejmujących zarówno agresję fizyczną (np. bójki z kolegami), jak i agresję werbalną, manifestującą się jako wyzywanie, zastraszanie, wyśmiewanie czy „obgadywanie” kolegów, 
• agresja u nastolatków – zachowania agresywne u starszych dzieci najczęściej obejmują agresję werbalną (wyzwiska, przezwiska, groźby w kierunku rówieśników), emocjonalną (pozniżanie, wyśmiewanie) oraz relacyjną, polegającą na manipulowaniu stosunkami międzyludzkimi, na przykład poprzez rozpowszechnianie plotek w celu szkodzenia reputacji innej osoby. W tym wieku młodzież uczy się też stosować agresję pozycyjną, próbując wykorzystywać swoją pozycję społeczną w celu dominowania nad innymi, słabszymi rówieśnikami. Coraz częściej zwraca się uwagę na stosowaną przez młodzież agresję elektroniczną, czyli wykorzystywanie mediów społecznościowych do szkodzenia innym osobom.   

Agresja u dzieci z autyzmem i innymi zaburzeniami 

W niektórych przypadkach agresywne zachowania mogą wynikać z chorób i zaburzeń wpływających na funkcjonowanie emocjonalne i społeczne dziecka.

Pośród wielu schorzeń skorelowanych z agresją wymienia się m.in.: 

• zaburzenia ze spektrum autyzmu (ASD), w tym zespół Aspergera – agresja może występować u dziecka jako reakcja na trudności i frustracje związane z komunikacją i interakcjami społecznymi, a także na zmiany w rutynie czy nadpobudliwość sensoryczną. 
• zespół Downa i inne zespoły związane z deficytem intelektualnym – część dzieci z trisomią 21 cierpi na poważne zaburzenia zachowania, takie jak drażliwość, nadruchliwość i impulsywność, a agresja może być powiązana z nieumiejętnością regulacji emocji i rozumienia zasad funkcjonowania w społeczeństwie.  
• ADHD (zespół nadpobudliwości psychoruchowej) – zachowania agresywne są jednym z częstych objawów ADHD, powiązanych u dzieci z zaburzoną kontrolą emocji i impulsów. 
• zaburzenia lękowe – u małych pacjentów z zaburzeniami lękowymi agresja może występować jako reakcja na silny stres i niepokój związany z codziennymi sytuacjami życiowymi, a także jako mechanizm obronny wobec czynników postrzeganych przez dzieci jako zagrożenie  

Ponadto, zachowania agresywne mogą wynikać np. ze schorzeń, w przebiegu których dochodzi do upośledzenia funkcji ośrodkowego układu nerwowego, takich jak:

• mózgowe porażenie dziecięce (MPD),
• guzy mózgu,
• urazy czaszkowo-mózgowe,
• młodzieńcza postać choroby Huntingtona,
• zespół Tourette’a,
• alkoholowy zespół płodowy (FAS)
• i wiele innych.

W przypadku dzieci chorych lub cierpiących na różnego typu zaburzenia psychiczne czy neurorozwojowe zazwyczaj nie można mówić o agresji intencjonalnej, lecz jedynie o agresji jako wyniku procesów neuropatologicznych, które wymagają specjalistycznej interwencji medycznej oraz wsparcia terapeutycznego i społecznego.   

Jak radzić sobie z agresją u dzieci? 

Nie ma niestety uniwersalnego sposobu zatrzymania zachowań agresywnych u każdego dziecka.

Każdy przypadek trzeba traktować indywidualnie, gdyż na postępowanie młodego człowieka może wpływać wiele niepowtarzalnych czynników, w tym np. stan zdrowia czy sytuacja rodzinna.

Nie ma również jednego, uniwersalnego sposobu reagowania na agresję u własnego dziecka – reakcja rodziców powinna być uzależniona od okoliczności i wieku dziecka, ale zawsze spokojna i stanowcza.

To, co może pomóc w wielu przypadkach, to: 

• zrozumienie przyczyn agresji u dziecka i pokazanie mu, że jego negatywne odczucia są czymś naturalnym, ale możliwym do kontrolowania lub odreagowywania w sposób inny niż krzywdzenie osób trzecich 
• poświęcanie dziecku czasu, zachęcanie do rozmów, ale też do wspólnej aktywności fizycznej, która pomaga rozładowywać napięcia  
• wspieranie pozytywnych zachowań zamiast karania negatywnych 
• wyprzedzanie zachowań agresywnych (obserwujący dziecko rodzic czasami może dostrzec moment, gdy zaczyna ono tracić kontrolę nad emocjami i przekierować jego uwagę, a rozmowę na temat zdarzenia rozpocząć dopiero po uspokojeniu się dziecka) 
• odgrywanie ról jako pomoc w uświadomieniu dziecku emocji i reakcji innych osób, ale też jako nauka asertywności czy pewności siebie w sytuacjach trudnych, konfliktowych 
• nauka alternatywnych metod radzenia sobie z emocjami, np. głębokie oddychanie (odliczanie 10 wdechów i wydechów)  
• trening umiejętności społecznych, gdy problemem jest brak rozumienia zasad funkcjonowania w grupie rówieśniczej lub w rodzinie (TUS to standardowy element terapii dzieci w spektrum autyzmu, ale może być pomocny również w przypadku dzieci neurotypowych) 
• bycie konsekwentnym w ustaleniach, jednomyślność z drugim rodzicem (lub np. opiekującymi się dzieckiem dziadkami) w braku akceptacji dla agresji u dziecka. 

To również może Cię zainteresować:

Neuroróżnorodność, czyli nowe spojrzenie na autyzm