Narażenie na promieniowanie jest aktualnym tematem, zwłaszcza w kontekście szerokiego wykorzystywania energii jądrowej na świecie. Choroba popromienna powstaje wtedy, kiedy organizm narażony jest na dawkę promieniowania jonizującego, które powoduje obumieranie komórek. Choroba popromienna nie jest tym samym co odczyn popromienny. O odczynie mówimy w kontekście powikłań podczas radioterapii. Naświetlanie prowadzi do rozpadu tkanek, nie tylko tych dotkniętych chorobą nowotworową, ale także zdrowych. Objawy odczynu popromiennego zależą od miejsca naświetlania.
Rodzaje choroby popromiennej
Przebieg choroby popromiennej zależy od dawki przyjętego promieniowania. Przyjętą dawkę promieniowania określa się w Grey’ach (Gy).
Objawy choroby występują już przy dawce 0,3 Gy, przy czym dawka 10 Gy i powyżej jest śmiertelna.
Wyróżnia się chorobę popromienną przewlekłą, która ma związek z terapią antynowotworową, czyli narażeniem na źródła promieniowania związane z zabiegami medycznymi – RTG, radioterapią czy tomografią komputerową.
Z kolei ostra postać choroby występuje w konsekwencji narażenia na duże dawki promieniowania, związane z wybuchem bomby atomowej lub katastrofami związanymi z elektrowniami jądrowymi (np. Czarnobyl).
Zobacz także: Badania z kontrastem – kiedy się je wykonuje? Czy są szkodliwe?
Jak działa promieniowanie?
Promieniowanie wnika do organizmu i uszkadza komórki poprzez upośledzenie przemian chemicznych wody, z której składa się nasz organizm. Nawet jednorazowa ekspozycja może prowadzić do wystąpienia mutacji genetycznych (i wystąpienia nowotworów złośliwych), martwicy tkanek czy bezpłodności.
W przypadku narażenia kobiety ciężarnej na promieniowanie może dojść do obumarcia płodu lub wykształcenia się u niego wad genetycznych.
Zobacz także: Test SANCO – wskazania, przygotowanie, przebieg badania
Objawy choroby popromiennej
W przypadku ostrego przebiegu choroby popromiennej objawy pojawiają się w ciągu kilku dni od przyjęcia dawki promieniowania. Pojawiają się:
- obrzęki,
- omdlenia,
- ogólne osłabienie,
- drgawki,
- krwawe biegunki,
- poważne zaburzenia wodno-elektrolitowe.
W badaniach krwi stwierdza się:
- niedokrwistość,
- niską liczbę limfocytów we krwi,
- skazę krwotoczną.
Ostra choroba popromienna dotyczy całego zespołu objawów – dotyczą one różnych narządów, a ich nasilenie zależy od dawki promieniowania.
Wyróżnia się trzy postacie ostrej choroby popromiennej:
- postać subkliniczna, która występuje przy małej dawce przyjętego promieniowania, zwykle od 0,5 do 2 Gy. Objawia się ona osłabieniem organizmu oraz limfopenią (zmniejszeniem ilości limfocytów we krwi). Przy tak małej dawce promieniowania jonizującego nie ma ryzyka zgonu;
- postać hematologiczna, przy dawce promieniowania od 0,6 Gy do 10 Gy. Wraz ze zwiększeniem dawki wzrasta ryzyko zgonu. Na taką postać choroby zmarła właśnie Maria Skłodowska-Curie. Promieniowanie prowadzi do zniszczenia komórek szpiku kostnego, co z kolei powoduje krwotoki oraz infekcje;
- postać jelitowa – łagodne objawy pojawiają się przy dawce promieniowania jonizującego rzędu 6 Gy, natomiast przy 10 Gy występuje pełnoobjawowa postać choroby. Przeżywalność osób narażonych na tę postać choroby jest bardzo mała, promieniowanie prowadzi do uszkodzenia komórek układu pokarmowego, co prowadzi do ciężkiego odwodnienia, zaburzeń elektrolitowych, często dołącza się jeszcze postać hematologiczna;
- postać naczyniowa (mózgowa) – najbardziej niebezpieczna postać choroby, pojawiające się przy narażeniu na promieniowanie od 20 do 50 Gy. Powoduje ono uszkodzenie komórek mózgu, co prowadzi do utraty przytomności, stanu zapalnego i obrzęku mózgu, a także pojawienia się niewydolności oddechowej. Śmierć następuje w ciągu 3 dni od wystąpienia objawów.
W przypadku choroby przewlekłej pojawiają się najczęściej zaburzenia hormonalne wywołujące szereg różnych dolegliwości, zaćma oraz rozwój nowotworów złośliwych. Bardzo często dochodzi także do rozwoju wad genetycznych, które mogą zostać przekazane dziecku, w przypadku zajścia w ciąże po chorobie popromiennej.
Z kolei odczyn popromienny uwidacznia się w postaci zmian skórnych, np. rumienia czy też martwicy tkanek, natomiast wśród innych objawów wymieniane są:
- wypadanie włosów,
- świąd,
- nudności,
- wymioty,
- silne, kolkowe bóle brzucha.
Choroba popromienna u Marii Skłodowskiej-Curie
Badająca promieniotwórczy rad polska naukowczyni zmarła w wyniku choroby popromiennej na anemię złośliwą. W wyniku promieniowania pojawiło się u niej uszkodzenie szpiku – co ciekawe Skłodowska spoczywa w specjalnie zabezpieczonej trumnie, ponieważ jej ciało nawet po śmierci emitowało szkodliwe promieniowanie.
Przebieg choroby popromiennej
Objawy choroby popromiennej nie pojawiają się od razu po ekspozycji na promieniowanie. Dopiero z czasem pojawiają się różne dolegliwości, które można połączyć z dawką promieniowania. Przebieg choroby popromiennej dzieli się na etapy:
- Etap prodromalny (zwiastujący lub nieswoisty). Pojawiają się nudności, wymioty, z czasem krwawe biegunki. Stan pogarsza się w ciągu kilku dni, ale może dojść do nagłej poprawy.
- Faza utajona – jeśli po fazie prodromalnej doszło do poprawy, to można mówić o fazie utajonej, czyli poprawie stanu zdrowia. Etap ten może trwać nawet do 6 tygodni.
- Faza manifestacji choroby – pojawiają się objawy świadczące o rozwoju ostrej postaci choroby popromiennej – nasilona biegunka, gorączka, zaburzenia elektrolitowe, drgawki, obrzęk mózgu – występujące objawy zależą od rodzaju choroby popromiennej i przyjętej dawki promieniowania.
W przypadku braku poprawy, mimo leczenia, następuje zgon pacjenta. Warto tu zaznaczyć, że największą przeżywalność odnotowuje się w grupie pacjentów chorujących na hematologiczną postać choroby (która rozwija się w wyniku niższej dawki promieniowania). Im wyższa dawka promieniowania tym większe ryzyko zgonu.
Szacuje się, że:
- ryzyko śmierci przy postaci hematologicznej wynosi 25 proc.,
- przy postaci jelitowej – między 50 proc. a 100 proc.,
- natomiast przy postaci mózgowej – 100 proc.
Leczenie choroby popromiennej
Leczenie odbywa się zawsze w warunkach szpitalnych i wymaga współpracy lekarzy z różnych dziedzin – hematologów, ekspertów od radioterapii i innych. Po narażeniu osoby na promieniowanie konieczne jest przeprowadzenie dekontaminacji, czyli pozbycie się ubrań oraz umycie ciała. Wykonuje się regularnie badania krwi mające ocenić stan chorego.
Leczenie choroby popromiennej jest głównie objawowe – polega na łagodzeniu występujących objawów choroby, leczeniu oparzeń, wyrównaniu poziomu elektrolitów we krwi, a czasami obejmuje także przyjęcie jodku potasu (co ma na celu zapobieganie rozwojowi raka tarczycy). Lekarze starają się także prowadzić skuteczną terapię uśmierzającą ból u chorego.
Poza tym stosuje się leczenie mające stymulować wzrost komórek szpiku kostnego, a także – w zależności od stanu chorego – przeszczep szpiku lub transfuzję płytek krwi. W przypadku rozwinięcia się infekcji w wyniku osłabienia odporności prowadzi się adekwatne leczenie, także stymulujące odporność.
Powrót do zdrowia może trwać od kilku tygodni do dwóch lat.
Kto jest narażony na chorobę popromienną?
Każda dawka promieniowania może być niebezpieczna dla zdrowia. Niewielkie, ale regularne dawki promieniowania jonizującego mogą wywołać przewlekłą postać choroby, która będzie miała konsekwencje w przyszłości.
Na promieniowanie narażeni są zwłaszcza:
- osoby obsługujące urządzenia emitujące promieniowanie,
- osoby pracujące w służbie zdrowia (szczególnie z gałęzi medycyny nuklearnej),
- osoby pracujące w polu zepsutej lampy rentgenowskiej lub obsługujące aparaturę bez specjalnej odzieży ochronnej,
- osoby pracujące przy emitujących promieniowanie substancjach.
Szczególną sytuacją są katastrofy jądrowe, które dotykają osoby mieszkające nawet w dużym oddaleniu od miejsca katastrofy czy awarii jądrowej.
To również może Cię zainteresować:
