Haemophilus influenzae – co to za patogen?
Haemophilus influenzae to bakteria Gram-ujemna, która po raz pierwszy została opisana w kontekście pandemii grypy pod koniec XIX wieku. Przez długi czas uważano ją za głównego sprawcę grypy, stąd jej nazwa „influenzae”. Z czasem odkryto, że faktycznym czynnikiem wywołującym grypę są wirusy, a rola H. influenzae dotyczy głównie zakażeń dróg oddechowych oraz innych poważnych chorób, takich jak np. zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych. Haemophilus influenzae występuje w różnych postaciach: tzw. typowych (otoczkowych) i nietypowych (bezotoczkowych).
Najgroźniejszym typem jest Haemophilus influenzae typu b (Hib) – otoczkowa forma bakterii, która może wywoływać ciężkie zakażenia inwazyjne, m.in. zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, zapalenie nagłośni czy sepsę.
Obecnie w wielu krajach, w tym w Polsce, szczepienia przeciwko Hib są częścią obowiązkowego kalendarza szczepień ochronnych, dzięki czemu znacząco zmniejszyła się częstość występowania najcięższych postaci infekcji.
Haemophilus influenzae – zakażenie i nosicielstwo
Haemophilus influenzae przenosi się drogą kropelkową (np. podczas kichania, głośnego mówienia) lub podczas bezpośredniego kontaktu z wydzieliną osoby zakażonej (np. pocałunki, picie z jednej butelki).
Bakteria bytuje głównie w drogach oddechowych, najczęściej w nosie i gardle dorosłych i dzieci, często w formie bezobjawowego nosicielstwa. W sprzyjających warunkach (osłabiony układ odpornościowy, brak szczepienia, brak śledziony) może wywołać zakażenie obejmujące górne i dolne drogi oddechowe, a nawet doprowadzić do infekcji o charakterze ogólnoustrojowym.
Przed wprowadzeniem powszechnych szczepień, zakażenia Haemophilus influenzae typu b były jedną z wiodących przyczyn zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych u dzieci.
Mimo spadku zachorowań w populacjach objętych szczepieniami, wciąż istnieją regiony na świecie, gdzie szczepienia nie są powszechne lub występuje niska wyszczepialność – w takich miejscach bakteria wciąż stanowi duże zagrożenie. Ponadto szczepy bezotoczkowe mogą odpowiadać za zakażenia dróg oddechowych, szczególnie u osób dorosłych z osłabioną odpornością.
Haemophilus influenzae – szczepienie
Najważniejszym elementem profilaktyki zakażeń inwazyjnych jest szczepienie przeciw Haemophilus influenzae typu b.
W Polsce podaje się je nieodpłatnie wszystkim dzieciom w ramach obowiązkowego kalendarza szczepień (kilka dawek w pierwszych miesiącach i latach życia) od 2007 roku, wcześniej bezpłatnie mogły się szczepić jedynie dzieci do 2 roku życia wychowujące się w domach dziecka oraz w rodzinach wielodzietnych. Powszechne szczepienie bardzo zredukowała w Polsce liczbę przypadków ciężkich zakażeń Hib, takich jak zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych.
Chcesz wykonać szczepienie dziecka przeciwko Hib?
Zobacz, gdzie je wykonasz w Świecie Zdrowia
Haemophilus influenzae – objawy
Haemophilus influenzae może powodować różne schorzenia, w zależności od typu szczepu (otoczkowy czy bezotoczkowy) oraz kondycji układu odpornościowego pacjenta. Najczęściej obserwowane infekcje to:
- zakażenia górnych dróg oddechowych – zapalenie gardła, zapalenie zatok,
- zapalenie ucha środkowego,
- zapalenie płuc – dotyczy głównie osób dorosłych z obniżoną odpornością lub chorobami współistniejącymi,
- zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych – wcześniej częstsze u dzieci, dzisiaj w krajach, gdzie obowiązuje szczepienie Hib, należy już do rzadkości, ale wciąż występuje u osób nieszczepionych lub z grup ryzyka.
Haemophilus influenzae u dzieci
Najczęstsze objawy zakażenia u dzieci, to:
W przypadku zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych pojawia się bardzo wysoka temperatura, sztywność karku, płaczliwość, niechęć do jedzenia.
Haemophilus influenzae u dorosłych
Objawy haemophilus influenzae u dorosłych są często mniej specyficzne, takie jak:
Infekcje często przypominają typowe przeziębienia czy zapalenia zatok, co utrudnia szybką diagnostykę.
Haemophilus influenzae – jak się pozbyć?
Diagnostyka zakażenia Haemophilus influenzae (zarówno typu b, jak i innych szczepów) opiera się przede wszystkim na badaniach mikrobiologicznych – wykonuje się wymaz z gardła, nosa czy innego miejsca zakażenia (np. ucha, zatok), a następnie posiew. W przypadku zakażeń inwazyjnych coraz częściej stosuje się testy PCR, które umożliwiają szybkie i dokładne wykrycie patogenu.
Dodatni wynik posiewu z nosa czy gardła nie zawsze oznacza aktywne zakażenie. Może świadczyć o nosicielstwie bakterii, szczególnie jeśli nie występują objawy chorobowe. W przypadku zakażenia objawowego, takiego jak zapalenie zatok czy ucha, niezbędne jest włączenie odpowiedniego leczenia antybiotykowego. Najczęściej stosowane są:
- aminopenicyliny z inhibitorami beta-laktamaz (np. amoksycylina z kwasem klawulanowym),
- cefalosporyny II lub III generacji, stosowane w cięższych przypadkach,
- makrolidy (np. azytromycyna, klarytromycyna), w razie uczulenia na penicyliny.
Wybór antybiotyku powinien opierać się na antybiogramie. Należy pamiętać, że niektóre szczepy wytwarzają beta-laktamazy, co ogranicza skuteczność penicylin bez inhibitorów. W leczeniu pomocne bywają też:
- leki przeciwgorączkowe i przeciwbólowe (np. paracetamol, ibuprofen) w celu łagodzenia objawów (gorączka, ból zatok, gardła),
- preparaty obkurczające śluzówkę (w przypadku zatkanego nosa czy zatok), ale stosowane ostrożnie i krótkotrwale,
- nawadnianie i odpoczynek – standardowe, długofalowe wsparcie organizmu w walce z infekcją.
Czytaj więcej: Antybiotyki – czym są i jak działają? Rodzaje, skutki uboczne, nazwy
Haemophilus influenzae – domowe sposoby
Domowe metody mogą uzupełniać leczenie, jednak nigdy nie zastąpią antybiotykoterapii – niezbędnej w przypadku potwierdzonej infekcji bakteryjnej. Przy łagodnych zakażeniach górnych dróg oddechowych można wspomagać się:
- nawilżając powietrze, wykonując inhalacje z roztworów soli fizjologicznej i ziół (np. rumianek, szałwia) – pomaga to udrożnić nos i drogi oddechowe,
- płucząc gardło (napary z szałwii, soli fizjologicznej),
- spożywając ciepłe napoje (herbata z miodem i cytryną, buliony warzywne).
Jeśli objawy utrzymują się bądź się nasilają, konieczna jest konsultacja lekarska.
Czytaj także: Co stosować na przeziębienie? Leki i domowe sposoby
Haemophilus influenzae – jak nie zachorować?
Najważniejszym elementem profilaktyki zakażeń inwazyjnych Haemophilus influenzae typu b jest szczepienie, dostępne bezpłatnie dla wszystkich polskich dzieci. W przypadku osób z grup ryzyka, czyli niezaszczepionych, z obniżoną odpornością, z chorobami przewlekłymi, z usuniętą śledzioną, w ciąży lub przebywających w dużych skupiskach ludzkich, wskazane są środki zapobiegawcze:
- higiena rąk – częste mycie rąk wodą z mydłem ogranicza przenoszenie bakterii,
- unikanie bliskiego kontaktu z osobami chorymi – zwłaszcza przy występowaniu objawów zakażenia dróg oddechowych (kichanie, kaszel),
- stosowanie maseczek w razie konieczności (np. przy obniżonej odporności lub podczas przebywania w placówkach medycznych czy opiekuńczych),
- dbanie o dobrą kondycję organizmu (zdrowa dieta, regularny sen, aktywność fizyczna), wspomagając w ten sposób układ odpornościowy,
- kontrola objawów infekcji u lekarza – szczególnie w przypadku kobiet ciężarnych.
Dostępne w Polsce szczepionki HiB zarejestrowane są do stosowania u dzieci do 5 r.ż, nie ma szczepionek dla osób dorosłych. W przypadku zalecenia zaszczepienia osoby dorosłej (np. po usunięciu śledziony), wykorzystanie szczepionki dla dzieci może być trudne, gdyż nie są dostępne komercyjnie. Lekarz może rozważyć użycie preparatów wysoce skojarzonych (5 w 1), stosowanych poza wskazaniami (off label), gdyż zawierają składnik szczepionki Hib. Decyzja zawsze należy do lekarza.
