O paranoi w ujęciu medycznym można mówić wtedy, kiedy pacjent doświadcza przewlekle urojeń, czyli jest przekonany o tym, że dana rzecz lub zjawisko rzeczywiście istnieją. Jednocześnie nie pojawiają się schizofreniczne zaburzenia myślenia i omamy (czyli bodźce zmysłowe). Paranoję ciężko jest zdiagnozować, ponieważ należy różnicować ją z wieloma innymi zaburzeniami, np. zaburzeniami schizotypowymi, schizofrenią paranoidalną, reakcjami paranoicznymi czy omamami.
Zgodnie z Międzynarodową Klasyfikacją Chorób ICD-10 paranoja należy do zaburzeń z kategorii F22 Uporczywe zaburzenia urojeniowe. Na rozwój paranoi mają wpływ zarówno czynniki biologiczne, jak i psychospołeczne. Oczywiście zachorowania na paranoję u bliskich krewnych zwiększają znacznie ryzyko zachorowania, jednak duże znaczenie mają także takie czynniki jak wychowanie i relacje z rodzicami. Jeśli dziecko nie miało dobrych relacji z rodzicami, było pozbawione poczucia bezpieczeństwa, czuło się często zagrożone, wtedy może wykształcić mechanizmy obronne w postaci braku zaufania i podejrzliwości wobec otoczenia.
Na rozwój paranoi narażone są bardziej osoby nieufne i podejrzliwe wobec otoczenia, a także o niskim poczuciu własnej wartości. Paranoja może wystąpić również w przebiegu padaczki, nadużywania substancji psychoaktywnych oraz na skutek uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego.
Czytaj także: Afazja u dzieci – objawy, diagnoza, terapia
Czym objawia się paranoja?
Paranoję charakteryzuje pojawianie się utrwalonych, obsesyjnych i absurdalnych idei, które nie są w żaden sposób związane z rzeczywistością. Przekonania chorego oparte są na fałszywych faktach. Objawy mogą występować sporadycznie, bez związku z wydarzeniami lub po poznaniu kogoś nowego. Pacjent z paranoją nie ma dowodów na swoje tezy, formułuje je zupełnie bez podstaw. Ocenia innych ludzi niezgodnie z ich rzeczywistymi zamiarami – jako kłamców, prześladowców, nawet osoby bliskie podejrzewa o złe zamiary względem jego osoby.
Aby lekarz mógł stwierdzić występowanie u chorego paranoi, objawy choroby muszą się utrzymywać przynajmniej przez 3 miesiące. Co więcej otoczenie chorego zaczyna dostrzegać, że unika on wychodzenia z domu, spotkań z innymi ludźmi, izoluje się od otoczenia i coraz wyraźniej widać jego obawy.
Objawy paranoi ciężko jest opisać, ponieważ będą one uzależnione od wielu czynników oraz od tego, jakie urojenia dominują u chorego. Tym, co łączy każdy rodzaj paranoi jest absurdalność przekonań pacjenta.
Typy paranoi
Wyróżniamy kilka typów paranoi, w zależności od tego, jakie przekonania dominują u chorego:
- paranoja prześladowcza występuje najczęściej. W jej przebiegu chory uważa, że inni ludzie spiskują przeciwko niemu, śledzą go i szpiegują, aby wykorzystać uzyskane w ten sposób informacje. Do objawów paranoi prześladowczej zaliczane są: silny lęk i uczucie niepokoju, poczucie zagrożenia, niechęć i strach przed innymi ludźmi, brak poczucia bezpieczeństwa przy jednoczesnym ograniczeniu aktywności w obawie przed spiskiem (brak wychodzenia z domu);
- paranoja zazdrości – dotyczy osób będących w związku, a objawia się tym, że osoba z paranoją jest przekonana o zdradzie partnera, zbiera dowody tej niewierności, przy czym są to absurdalne dowody – np. paragon ze sklepu;
- paranoja wynalazcza – chory jest przekonany, że jego pomysły zmienią świat, są innowacyjne, wspaniałe i jedyne w swoim rodzaju. Często przekonuje innych do swoich sukcesów;
- paranoja pieniacza – pacjent jest przekonany, że rząd czy policja działają na jego niekorzyść, może także uznać, że sam musi wymierzyć sprawiedliwość;
- paranoja hipochondryczna – pacjent jest przekonany, że cierpi na poważną chorobę, w wyniku której niebawem umrze, dodatkowo nie ufa lekarzom i uważa, że go oszukują. Nie wierzy w dobre wyniki itp.;
- paranoja indukowana – inaczej obłęd udzielony, ponieważ udziela się osobie zdrowiej – zaczyna ona wierzyć w urojenia osoby chorej.
Czytaj także: Syndrom Otella – mózg chory z zazdrości. Przyczyny i objawy, test: czy to może być zespół Otella?
Czytaj także: Hipochondria – czym jest? Jakie są jej objawy i możliwości terapii?
Paranoja po substancjach psychoaktywnych
Osobno opisujemy wystąpienie paranoi po przyjęciu substancji psychoaktywnych, takich jak marihuana czy inne środki narkotyczne. Otóż po zażyciu takich substancji wyklucza się rozpoznanie paranoi. Urojenia i omamy po substancjach psychoaktywnych są klasyfikowane w ICD-10 Zaburzenia psychiczne i zachowania spowodowane używaniem substancji (F10–F19), a dokładnie Zaburzenia psychotyczne, jakie mają miejsce podczas zażywania substancji lub po jej zastosowaniu.
Pojawienie się objawów paranoi po zażyciu takich substancji nie jest związane z chorobą, jaką jest paranoja. Często natomiast odnotowuje się urojenia o charakterze paranoidalnym lub prześladowczym u osób pod wpływem.
Urojenia można podzielić także na:
- proste (występują pojedynczo, nie powtarzają się);
- paranoiczne (urojenia uzupełniają się, pacjent ma ich coraz więcej i tłumaczy nimi różne sytuacje);
- paranoidalne (nie są ze sobą powiązane);
- oniryczne (są bardzo emocjonalne, dotyczą dramatycznych wydarzeń – wojny, końca świata).
Przebieg paranoi
Urojenia w przebiegu paranoi mogą współwystępować z zaburzeniami emocjonalnymi, stresem, napięciem oraz lękiem. Pacjent jest przekonany, że jego urojenia są prawdziwe, a bliscy nie są w stanie wytłumaczyć mu, że się myli. Co więcej – nie występują urojenia słuchowe, a więc otoczenie chorego po pewnym czasie może zauważyć , że dzieje się coś niepokojącego.
W początkowej fazie paranoi (tzw. prepsychotycznej) pojawia się poczucie pewności siebie, niezależności, przekonanie o własnej sile i wiedzy. Pojawiają się jednocześnie podejrzenia o wrogim nastawieniu otoczenia, zazdrości i niechęci, a także – chęci skrzywdzenia go, podglądania lub zdrady. Chory zaczyna szukać dowodów na swoje podejrzenia.
Przykład zachowania osoby z paranoją
Osoba mająca paranoję, która uległa wypadkowi samochodowemu, będzie przekonana, że było to działanie planowane, zamierzone i wycelowane w jej osobę. Nie będzie wierzyć w przypadek albo swoją winę. Jej zachowanie będzie absurdalne.
Diagnoza i leczenie paranoi
Diagnoza paranoi nie jest wbrew pozorom łatwa – pacjenci nie mają wglądu w swoje objawy, nie są świadomi, że cierpią na zaburzenie, nie wiedzą, że ich przekonania są absurdalne. Najczęściej na leczenie nalegają osoby bliskie, przy czym pacjent jest nieufny i ostrożny.
Metoda leczenie paranoi jest uzależniona od rodzaju występującej paranoi. Podstawą leczenia zawsze jest farmakoterapia (neuroleptyki) oraz psychoterapia – leczenie ma charakter przewlekły. W ciężkich przypadkach wskazana jest nawet hospitalizacja pacjenta.
Podsumowując, diagnoza i leczenie paranoi jest dużym problemem, zwłaszcza dla bliskich chorego, których to zadaniem jest przekonanie go do podjęcia leczenia. W miarę upływu czasu paranoja może się pogłębiać, chory będzie utwierdzał się w swoich przekonaniach, a leczenie będzie coraz trudniejsze.
To również może Cię zainteresować:
