Czym jest niewydolność serca? Objawy, diagnostyka i leczenie przypadłości

Co to jest niewydolność serca?

Niewydolność serca (z ang. heart failure) to stan, w którym mięsień sercowy nie funkcjonuje prawidłowo i nie może pokryć potrzeb metabolicznych organizmu. Problem może dotyczyć różnych części i poszczególnych elementów w pracy serca, dlatego wyróżnia się kilka rodzajów i stopni przypadłości. Jednak bez względu na jej charakter niewydolność serca stanowi bezpośrednie zagrożenie dla życia człowieka.

Jak postępuje niewydolność serca – rozwój choroby

Każda choroba występująca w obrębie układu sercowo-naczyniowego może doprowadzić do niewydolności serca. Jeśli dochodzi do jakichkolwiek nieprawidłowości w funkcjonowaniu mięśnia sercowego, organizm uruchamia tzw. mechanizmy kompensacyjne. Ich zadaniem jest chronienie narządów i tkanek przed niedotlenieniem. Utrzymanie odpowiedniego ciśnienia i właściwej ilości pompowanej krwi stanowi ogromne obciążenie dla organizmu. W stosunkowo krótkim czasie dochodzi do całego szeregu dysfunkcji, takich jak zatrzymywanie wody i sodu w organizmie, nasilenie skurczu naczyń obwodowych czy toksycznego wpływu katecholamin i angiotensyn na serce. W wyniku zachodzących zmian dochodzi do dalszych uszkodzeń w układzie krążenia, a mechanizmy kompensacyjne mają zapobiegać konsekwencjom itd. Postępujący charakter przypadłości wynika właśnie z impasu spowodowanego fizjologiczną reakcją na zmianę w funkcjonowaniu mięśnia sercowego.

Polecamy: Ból serca – czy zawsze oznacza chorobę serca? Najczęstsze przyczyny bólu serca

Rodzaje niewydolności serca

Różnorodny charakter przypadłości pozwala na wielokierunkowość jej klasyfikacji.

Ze względu na objawy można podzielić ją na:

• przewlekłą niewydolność serca – objawy trwają przynajmniej miesiąc, a ich charakter można określić dodatkowo jako: stabilny; pogarszający; niewyrównany;
• ostrą niewydolność serca – objawy pojawiają się nagle i gwałtownie narastają, co ma wyraźny wpływ na stan pacjenta;
• niewydolność serca zastoinową – związana jest z przewlekłą lub ostrą niewydolnością i wynika z zastoju krwi, spowodowanym przewodnieniem organizmu. Objawy zastoju zależą od narządów, których dotyczy, np. w wyniku zastoju w płucach mogą pojawiać się duszności i kaszel, a zastoje w obrębie kończyn dolnych będą objawiać się ich obrzękiem.

W zależności od bezpośrednich przyczyn i części serca, której dotyczy przypadłość, wyróżnia się dodatkowo:

• prawokomorową niewydolność serca;
• lewokomorową niewydolność serca;
• obukomorową niewydolność serca.
• niewydolność serca z obniżoną frakcją wyrzutową (tzw. skurczowa);
• niewydolność serca z pośrednią frakcją wyrzutową (umiarkowanie zmniejszoną);
• niewydolność serca z zachowaną frakcją wyrzutową (tzw. rozkurczowa).

Przyczyny niewydolności serca

Zazwyczaj przypadłość wiąże się z chorobą niedokrwienną i ma związek z przebytym zawałem. Zaraz po nim na liście przyczyn znajdują się: źle leczone nadciśnienie tętnicze spowodowane przeciążeniem serca, wady zastawek i kardiomiopatie. Jako czynniki ryzyka można również wymienić: zapalenie mięśnia sercowego, osierdzia, cukrzycę, stosowanie leków o działaniu kardiotoksycznym oraz radioterapię obejmującą klatkę piersiową.

Niewydolność serca – objawy

Przy niewydolności serca objawy kliniczne mogą mieć charakter gwałtowny lub stopniowo narastający. Ich odczuwanie może zależeć od stadium przypadłości oraz cech osobniczych pacjenta.

Typowe objawy niewydolności serca:

• duszność;
• ciągłe poczucie zmęczenia, słaba tolerancja wysiłku wynikająca z niewystarczającego natlenienia mięśni szkieletowych;
• napadowa duszność nocna – dolegliwość pojawia się ok. 2–3 godziny po zaśnięciu i wybudza chorego;
• orthopnoe (z grec. ortho-prosto i pnoia-oddech) – wrażenie duszności pojawiające się po 1–2 minutach po położeniu się;
• obrzęki pojawiające się w kończynach dolnych, szczególnie wokół kostek.

Mniej charakterystyczne objawy niewydolności serca:

• świszczący oddech;
• suchy nocny kaszel;
• brak apetytu i uczucie pełności;
• splątanie umysłowe (dotyczy szczególnie osób starszych);
• zawroty głowy;
• kołatanie serca,
• spadek nastroju;
• zasłabnięcia;
• bendopnea – spłycenie oddechu występujące podczas pochylenia do przodu.

Czytaj też: Czym jest nerwica serca?

Jak zdiagnozować niewydolność serca?

Objawy niewydolności serca odczuwane przez pacjenta mogą być związane z innymi chorobami (np. nerwicą). Jednak w badaniu przedmiotowym lekarz może zauważyć objawy pozwalające mu na wstępne rozpoznanie niewydolności serca. Do typowych objawów zauważalnych przez lekarza zalicza się:

• obrzęki, wodobrzusze, a nawet wzrost masy ciała powyżej 2 kg/tydz.;
• zwiększone ciśnienie w żyłach szyjnych;
• szmery serca;
• trzeszczenie nad płucami;
• nieprawidłowy wypuk u podstawy płuc;
• przemieszczenie uderzenia koniuszkowego;
• niemiarowe tętno i tachykardia;
• przyspieszony oddech;
• zimne dystalne części kończyn;
• objaw wątrobowo-szyjny;
• skąpomocz;
• wyniszczenie.

Niewydolność serca – stopnie nasilenia dolegliwości

Do wstępnej oceny stanu pacjenta z niewydolnością serca służy czterostopniowa klasyfikacja NYHA, opierająca się na stwierdzeniu występowania i nasilenia określonych objawów.

• Niewydolność serca 1. stopnia – zwykły wysiłek nie powoduje zmęczenia, kołatania serca i duszności.
• Niewydolność serca 2. stopnia – zwykła aktywność fizyczna powoduje zmęczenie, duszność i kołatanie serca. Brak objawów w czasie spoczynku.
• Niewydolność serca 3. stopnia – mniejsza aktywność wywołuje objawy. Brak objawów w czasie spoczynku.
• Niewydolność serca 4. stopnia – objawy występują w czasie spoczynku i jakiejkolwiek aktywności.

Niewydolność serca – diagnostyka szczegółowa

W przypadku podejrzenia niewydolności serca diagnostyka wstępna obejmuje badanie przedmiotowe rozszerzone o EKG. Jeśli lekarz zauważa nieprawidłowości, kieruje pacjenta na echo serca, które pozwala na rozpoznanie schorzenia.

Niewydolność serca – badania laboratoryjne

Przy podejrzeniu przypadłości można również oznaczyć stężenie peptydów natriuretycznych w osoczu. Niskie wartości pozwalają wykluczyć niewydolność serca. Jednak wysokie wartości nie pozwalają na postawienie diagnozy, a jedynie wskazują na konieczność przeprowadzenia echa serca.

Leczenie niewydolności serca – metody i rokowania

W leczeniu farmakologicznym stosuje się skojarzone metody leczenia. Podstawą jest modyfikowanie aktywacji neurohormonalnej napędzającej mechanizmy kompensacyjne. Wykorzystywane są przede wszystkim 3 grupy leków:

• inhibitory konwertazy angiotensyny (ACEI);
• β-blokery;
• antagoniści aldosteronu.

Czasami wykorzystywane są również:

• antagoniści receptora angiotensyny (ARB);
• inhibitory neprylizyny;
• iwabradyna;
• glikozydy naparstnicy;
• diuretyki (u pacjentów z obrzękami).

Niewydolność serca – leczenie inwazyjne

Polega przede wszystkim na wszczepianiu urządzeń umożliwiających prawidłową czynność serca, zmniejszenie objawów i ryzyka zgonu (terapia resynchronizacyjna – CRT i kardiowerter-defibrylator – ICD). U niektórych pacjentów jedyną możliwością leczenia jest przeprowadzenie przeszczepu serca.

Niewydolność serca – rokowanie

Poznając diagnozę, wielu pacjentów pyta lekarza, czy i jak umiera się na niewydolność serca. Przypadłość ma charakter postępujący, w wyniku której dochodzi do ciągłych uszkodzeń kardiomiocytów, jednak nowoczesne leki na niewydolność serca pozwalają spowolnić procesy degradacyjne. Ponadto konieczna jest zmiana trybu życia, m.in. ograniczenie spożycia soli, alkoholu, kontrola masy ciała, rezygnacja z palenia i zapewnienie sobie regularnej, lekkiej aktywności fizycznej.

Rokowania zależą od ogólnego stanu zdrowia pacjenta, wieku, charakteru przypadłości, częstotliwości hospitalizacji, a także w dużym stopniu od stosowania się do zaleceń lekarskich.
Śmiertelność szacuje się na poziomie 10–15%.

Autor: Redakcja