Czym jest rozdwojenie jaźni (osobowość wieloraka, osobowość mnoga)
Rozdwojenie jaźni jest popularnym schorzeniem, ale tylko w filmach czy książkach, gdzie autorzy wykorzystują rozdwojenie jaźni na własnych zasadach i dopasowują je do fabuły. W rzeczywistości natomiast rozdwojenie jaźni występuje bardzo rzadko, dotyczy ono do 2 proc. populacji, a charakteryzuje się występowaniem przynajmniej dwóch różnych tożsamości lub stanów osobowości u osoby chorej.
Te odrębne tożsamości mogą różnić się wszystkim – wiekiem, inteligencją, wiedzą, ostrością wzroku, a nawet ciśnieniem krwi.
Znamienne jest to, że jedna osobowość nie ma pojęcia o istnieniu innych, różnią się także wspomnienia, gusta – jednym słowem wszystko. Bardzo często osobowości są skrajnym przeciwieństwem tego, co lubi lub reprezentuje pacjent – przykładowo jeśli jest on spokojny, osobowości mogą być agresywne, lubić ryzykowne zachowania, używki itp. Przez to są one niebezpieczne, a chory nie ma nad nimi żadnej kontroli.
Rozdwojenie jaźni w klasyfikacji chorób
Dysocjacja po raz pierwszy została opisana przez francuskiego neurologa i psychologa Pierre’a Janeta ponad 100 lat temu. Przy czym dopiero w 1980 roku zaburzenia dysocjacyjne po raz pierwszy zostały wyodrębnione jako osobna jednostka chorobowa według klasyfikacji Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM).
Według DSM V Zaburzenia dysocjacyjne charakteryzują się przerwaniem lub zakłóceniem w zakresie:
- integracji świadomości,
- pamięci,
- tożsamości,
- emocji,
- percepcji,
- reprezentacji ciała,
- kontroli motorycznej,
- zachowania.
Wyróżnia się przy tym dwa rodzaje dysocjacji:
- dysocjację niepatologiczną, która absorbuje chorego i przyjmuje formę marzeń na jawie;
- dysocjację patologiczną, objawiającą się jako amnezja lub dysocjacyjne zmiany osobowości.
Międzynarodowa Klasyfikacja Chorób ICD-10 definiuje dysocjację jako „całkowitą lub częściową utratę prawidłowej integracji między wspomnieniami z przeszłości, poczuciem własnej tożsamości, bezpośrednimi wrażeniami i kontrolą ruchów dowolnych ciała”.
W grupie zaburzeń dysocjacyjnych znajdują się stany przebiegające z:
- zaburzeniami świadomości (osłupienie dysocjacyjne),
- zaburzeniami tożsamości i identyfikacji (osobowość mnoga, trans i opętanie),
- deficytami pamięci, szczególnie autobiograficznej (amnezja i fuga dysocjacyjna),
- zaburzeniami ruchu i czucia.
Przyczyny rozdwojenia jaźni
Dysocjacyjne zaburzenie tożsamości (DID) związane jest z predyspozycją genetyczną oraz czynnikami środowiskowymi.
Może wystąpić na skutek traumatycznych wydarzeń:
- molestowanie,
- gwałt,
- bycie ofiarą przemocy fizycznej,
- udział w wojnie,
- wypadku,
- katastrofie,
- śmierć bliskiej osoby.
Może współwystępować z:
- depresją,
- zaburzeniami somatyzacyjnymi,
- PTSD,
- zaburzeniami typu Borderline,
- uzależnieniami od substancji psychoaktywnych.
Zobacz także: Nałogi – czym są, jak z nimi walczyć?
Nieliczne badania tego zaburzenia wskazują, że większość osób z DID doświadczyła przemocy seksualnej lub fizycznej, zwykle przed 6. rokiem życia.
Dysocjacja jest swoistym mechanizmem obronnym w ich przypadku – próbą oddzielenia się od traumy. Osoba z zaburzeniem tworzy sobie oddzielną osobowość, z innymi wspomnieniami, nawykami i zachowaniami, aby uwolnić się od przykrych wspomnień.
Objawy rozdwojenia jaźni
Wśród pierwszych symptomów świadczących o rozwoju schorzenia są niespodziewane i silne ataki paniki, wycofanie się z życia społecznego, uczucie wyobcowania.
Objawy mogą trwać nawet kilka lat, zanim pojawią się typowe symptomy dysocjacyjnych tożsamości.
Do typowych objawów zaliczamy także:
- bóle głowy,
- gwałtowne zmiany nastroju,
- zaburzenia snu i pamięci,
- epizody psychotyczne.
Mogą występować także epizody depresji, uzależnień od różnych substancji, a także problemy z nauką lub problemy wychowawcze (u dzieci).
Pierwsza zmiana osobowości
Pierwsza zmiana osobowości jest wynikiem czynnika stresogennego. Ma ona charakter nagły i niespodziewany. Kolejne zmiany osobowości mogą pojawiać się już bez czynnika zapalnego, przy czym znamienne jest to, że nigdy nie wiadomo, kiedy dojdzie do zmiany.
Objawy rozdwojenia jaźni w późniejszym etapie choroby
U chorego pojawiają się luki w pamięci, trudności w przypominaniu sobie codziennych zdarzeń, faktów autobiograficznych. Okres, kiedy dochodzi do zmiany osobowości jest objęty całkowitą amnezją, która może trwać nawet do kilku dni.
U chorego dochodzi do zakłócenia tożsamości, pojawiają się:
- zmiany świadomości,
- pamięci,
- percepcji,
- afektu,
- brak ciągłości poczucia siebie,
- brak poczucia woli.
Rozdwojenie jaźni może dawać szereg objawów charakterystycznych dla innych zaburzeń, m.in. schizofrenii, choroby afektywnej dwubiegunowej lub zaburzenia typu Borderline.
Czy poszczególne osobowości wiedzą o sobie?
Na ogół poszczególne osobowości nie wiedzą o sobie, ale bywa też tak, że jest osobowość dominująca, która oddała kontrolę innej osobowości i obserwuje jej poczynania, tak jakby oglądała film.
Zazwyczaj różne osobowości mają różne umiejętności, talenty, preferencje, poziom intelektu, a nawet nałogi. Gdy jedna z osobowości np. pali papierosy, a druga nie, to może ona odczuwać silne, niezrozumiałe pragnienie zapalenia.
Jak rozpoznać rozdwojenie jaźni?
Rozdwojenie jaźni rozpoznawane jest przez osoby z otoczenia pacjenta. Sam pacjent często nie ma pojęcia o istnieniu różnych osobowości, choć przeczuwa, że coś jest nie tak – w końcu ma luki w pamięci, nie pamięta pewnych zachowań, zdarzeń, pojawia się coraz więcej problemów związanych z odczuwaniem tożsamości.
Psycholog, do którego trafił chory wykonuje szereg testów osobowościowych, uważnie obserwuje pacjenta często przez dłuższy czas, aby ustalić przyczynę problemu. Ważne, aby psycholog lub terapeuta, do którego trafił chory specjalizował się także w leczeniu traumy, gdyż to na ogół właśnie ona jest przyczyną wystąpienia zaburzenia.
Leczenie rozdwojenia jaźni
Leczenie obejmuje tylko psychoterapię – u chorych z rozdwojeniem jaźni nie dochodzi do zmian w mózgu, zmian neurologicznych lub innych problemów, choroba ma podłoże psychologiczne. Jeśli natomiast rozdwojenie jaźni współwystępuje z innymi zaburzeniami, jak np. depresja, wtedy wdrażane jest leczenie farmakologiczne.
Celem terapii jest zawsze zintegrowanie wszystkich osobowości alternatywnych, tak by tworzyły jedną spójną. Połączenie tożsamości z pierwotną doprowadza do ich zaniku w życiu codziennym. Ponadto terapeuta pracuje nad traumą, uczy pacjenta panować nad emocjami, a także szuka i stara się zrozumieć przyczyny pojawienia się osobowości alternatywnych i ich związku z doświadczeniami z przeszłości.
Rozdwojenie jaźni a schizofrenia i choroba afektywna dwubiegunowa
Rozdwojenie jaźni i choroba afektywna dwubiegunowa oraz schizofrenia to zupełnie różne zaburzenia, bywa jednak, że są mylone ze względu na podobieństwo objawów. Podsumowując:
- choroba afektywna dwubiegunowa przebiega z zachowaniem tożsamości, a chory doświadcza na przemian stanów depresyjnych, maniakalnych i hipomaniakalnych. W trakcie epizodu manii pacjent zachowuje się jakby był napędzany dodatkową energią, zachowuje się ryzykownie, inaczej niż zazwyczaj, działa pod wpływem impulsu, wydaje mu się, że może wszystko, natomiast w okresie depresji ma bardzo obniżony nastrój – jest to męczące dla niego, ale nie powoduje luk w pamięci, czy zupełnej zmiany tożsamości. Zmienia się jedynie zachowanie chorego przy czym on sam wie, że dochodzi do zmiany, czuje ją;
- schizofrenia – w przebiegu zaburzenia pacjent doświadcza halucynacji, postrzega rzeczywistość inaczej niż jest naprawdę, ma zaburzone postrzeganie świata. Nie zmienia jednak swojej tożsamości, choć niektóre objawy mogą przypominać rozdwojenie jaźni (jak np. wycofanie się z życia społecznego, spadek energii, apatia w początkowej fazie choroby dysocjacyjnej).
Zaburzenie dysocjacyjne może przebiegać z innymi chorobami, co dodatkowo utrudnia diagnostykę choroby i może wymagać leczenia przez kilku specjalistów.
To również może Cię zainteresować:
