Hipowolemia – przyczyny, objawy i leczenie

Co to jest hipowolemia? 

Hipowolemia to stan, w którym w łożysku naczyniowym występuje nieprawidłowo mała ilość krwi i/lub osocza. Dochodzi wówczas do obniżenia ciśnienia tętniczego, zmniejszenia powrotu żylnego do serca i obniżenia pojemności minutowej serca. Konsekwencją może być gorsze zaopatrzenie narządów w tlen i składniki odżywcze. W przypadku braku szybkiego wyrównania objętości i przy utrzymującej się zbyt niskiej perfuzji dochodzi do zaburzeń funkcji wielu układów, aż po wstrząs hipowolemiczny.  

Hipowolemia bezwzględna i względna 

• Hipowolemia bezwzględna wynika z realnej utraty płynów z krwiobiegu np.
  • krwotok zewnętrzny lub wewnętrzny,  
  • obfite wymioty,  
  • biegunka, 
  • rozległe oparzenia 
• Hipowolemia względna to sytuacja, w której łączna ilość płynów nie musi być drastycznie zmniejszona, ale krew lub płyny przemieszczają się do tzw. „trzeciej przestrzeni” (np. jamy otrzewnej) albo dochodzi do rozszerzenia łożyska naczyniowego (np. w sepsie), co objawia się podobnie jak w niedoborze płynów.  

Przyczyny hipowolemii 

1. Krwawienia: 
   • urazy i wypadki (rany cięte, złamania miednicy, urazy wielonarządowe), 
   • krwawienia z przewodu pokarmowego (wrzody, żylaki przełyku), 
   • krwawienia wewnętrzne (np. krwiak zaotrzewnowy). 
2. Odwodnienie lub utrata płynów ustrojowych: 
   • biegunki, wymioty, gorączka (przy niedostatecznym przyjmowaniu płynów), 
   • nadmierne pocenie się (praca w wysokiej temperaturze, intensywny wysiłek), 
   • oparzenia rozległe (utrata osocza przez uszkodzoną skórę). 
3. Przemieszczenie płynów (hipowolemia względna): 
   • sepsa (ekspansja łożyska naczyniowego wskutek rozszerzenia naczyń), 
   • reakcje anafilaktyczne (dystrybucja płynów poza łożysko naczyniowe), 
   • stany zapalne jam ciała (wysięki do jamy otrzewnej, opłucnej). 

Objawy hipowolemii 

Objawy hipowolemii mogą narastać stopniowo (przy powolnej utracie płynów) lub pojawić się gwałtownie (np. w krwotoku pourazowym). Najczęstsze symptomy to: 

• zmniejszone ciśnienie tętnicze krwi (zwłaszcza skurczowe) i wąska amplituda ciśnienia, 
• tachykardia (przyspieszenie akcji serca) – mechanizm kompensacyjny, 
• bladość, chłodna i wilgotna skóra, ochłodzenie kończyn, 
• uczucie silnego pragnienia (zwłaszcza w odwodnieniu), 
• zmniejszenie lub zahamowanie diurezy (oliguria), 
• zawroty głowy, osłabienie, dezorientacja, 
• przyspieszony, płytki oddech, 
• spadek elastyczności skóry (w odwodnieniu), 
• zapadnięte żyły szyjne. 

Wstrząs hipowolemiczny – definicja i objawy 

Wstrząs hipowolemiczny to zespół objawów spowodowanych krytycznym zmniejszeniem objętości krwi krążącej, w efekcie czego tkanki i narządy otrzymują za mało tlenu, a metabolizm przechodzi w tryb beztlenowy. Prowadzi to do narastającej kwasicy metabolicznej i uruchamia kaskadę zaburzeń krzepnięcia, co może skutkować rozsianym wykrzepianiem wewnątrznaczyniowym (DIC). Wśród charakterystycznych cech wstrząsu hipowolemicznego wymienia się: 

• wyraźną hipotensję (ciśnienie skurczowe < 90 mmHg), 
• tachykardię (puls często > 120/min, przy dużej utracie krwi może jednak dojść do bradykardii przez niewydolność krążenia), 
• bardzo skąpe wydalanie moczu (< 20 ml/godzinę), 
• zimną, lepką, bladą skórę, nierzadko z plamicą lub zasinieniami, 
• zaburzenia świadomości (pobudzenie, niepokój, splątanie).  

W warunkach ostrego wstrząsu hipowolemicznego kluczowe jest jednoczesne diagnozowanie i natychmiastowe leczenie wszystkich potencjalnych źródeł krwawienia lub utraty płynów.

W sytuacji pourazowej – wyrównywanie objętości i tamowanie krwotoku stanowią działania priorytetowe, a uciśnięcia klatki piersiowej nie mogą opóźniać leczenia odwracalnych przyczyn.  

Hiperwolemia a hipowolemia 

Dla przeciwieństwa wyróżnia się stan hiperwolemii, czyli zwiększonej objętości krwi krążącej. Hiperwolemia występuje w przebiegu niewydolności nerek, niewydolności serca czy u pacjentów przyjmujących nadmierne ilości płynów lub z zaburzeniami wydalania sodu.  

Objawia się m.in.  

• obrzękami (szczególnie obwodowymi),  
• wzrostem masy ciała,  
• poszerzeniem żył szyjnych,  
• dusznością,  
• podwyższonym ciśnieniem krwi.  

Rozpoznanie i postępowanie diagnostyczne 

1. Wywiad i badanie fizykalne: ustalenie potencjalnego źródła krwawienia lub innej utraty płynu (biegunka, oparzenia, wymioty); określenie nasilenia objawów (np. skąpomocz, osłabienie, tachykardia). 
2. Pomiary ciśnienia tętniczego, tętna i saturacji: ocena stopnia zaburzeń hemodynamicznych. 
3. Badania laboratoryjne: 
   • morfologia krwi (m.in. stężenie hemoglobiny i hematokryt); 
   • parametry gospodarki wodno-elektrolitowej (Na⁺, K⁺, Cl⁻), stężenie kreatyniny, mocznika; 
   • gazometria krwi tętniczej (pH, zasoby buforowe, PaO₂, PaCO₂, mleczany); 
   • koagulogram (czas protrombinowy, APTT, fibrynogen – zwłaszcza w podejrzeniu DIC). 
4. Badania obrazowe: USG jamy brzusznej i klatki piersiowej (poszukiwanie krwiaków, płynu w jamach ciała), RTG płuc (czasem przydatne w diagnostyce różnicowej). 
5. Pomiar diurezy godzinowej: kluczowy wskaźnik perfuzji nerkowej (prawidłowa: >0,5 ml/kg/h). 

Postępowanie i leczenie hipowolemii 

1. Szybkie przywrócenie właściwej objętości krwi krążącej 
   • Podawanie dożylne płynów izotonicznych (krystaloidów, np. 0,9% NaCl czy Płyn Ringera) – zwykle w bolusach do 500–1000 ml w krótkim czasie i ocena odpowiedzi hemodynamicznej. 
   • W przypadku masywnego krwotoku – przetaczanie koncentratu krwinek czerwonych, świeżo mrożonego osocza i płytek zgodnie z protokołami wczesnego przetaczania. 
2. Zatrzymanie dalszej utraty krwi lub płynów 
   • Tamowanie krwotoków zewnętrznych (opatrunki uciskowe, opaski hemostatyczne, ucisk bezpośredni, w razie potrzeby leczenie chirurgiczne). 
   • Leczenie przyczyn odwodnienia (np. wymioty – leki przeciwwymiotne, ostre biegunki – nawadnianie doustne/parenteralne). 
3. Postępowanie w stanach zagrożenia życia 
   • Jeśli rozwinął się wstrząs hipowolemiczny, leczenie i jednoczesne poszukiwanie przyczyny muszą przebiegać bez zwłoki. 
   • W razie zatrzymania krążenia postępowanie zgodne z wytycznymi resuscytacji (RKO), ale priorytetowo należy usunąć odwracalne czynniki (np. krwotok, odma prężna).  

W sytuacji nagłego podejrzenia hipowolemii (np. ostre krwawienie) najważniejsze jest natychmiastowe działanie.

Podsumowanie 

Jeśli podejrzewasz hipowolemię (zbyt małą ilość krwi w krwiobiegu), nie zwlekaj z konsultacją lekarską. Silne odwodnienie czy krwawienie mogą szybko nasilić objawy:  

• spadek ciśnienia,  
• przyspieszone tętno,  
• bladość skóry,  
• mała ilość oddawanego moczu.  

Wczesna diagnoza i natychmiastowe uzupełnienie płynów (np. kroplówkami) często pozwalają uniknąć wstrząsu hipowolemicznego i groźnych powikłań.  

To również może Cię zainteresować:

Nagłe zatrzymanie krążenia (NZK) – przyczyny i objawy. Jak postępować w przypadku NZK?