Jonoforeza – co to jest?
Jonoforeza, inaczej terapia jonowa, to technika terapeutyczna, zaliczana do działu elektrolecznictwa. Wykorzystuje ona łagodne prądy galwaniczne do wprowadzania substancji leczniczych przez nieuszkodzoną skórę lub błony śluzowe.
Leczenie przy pomocy jonoforezy ma charakter miejscowy. Metoda stosowana jest przede wszystkim w medycynie fizykalnej, dermatologii, stomatologii, otolaryngologii czy kosmetologii.
Nie każdy lek można wprowadzać do organizmu drogą jonoforezy. Nadają się do tego farmaceutyki, które pod wpływem prądu elektrycznego podlegają dysocjacji elektrolitycznej, czyli rozpadowi substancji czynnej na jony (kationy o ładunku dodatnim i aniony o ładunku ujemnym). Dzięki temu, substancje lecznicze mogą być transportowane przez skórę wraz z prądem elektrycznym do głębokich warstw skóry oraz do tkanek położonych jeszcze głębiej, np. do struktur stawowych czy więzadeł – w zależności od mocy urządzenia, liczba dostarczanych za jego pomocą cząsteczek terapeutycznych może być nawet do dwóch tysięcy razy większa niż przy tradycyjnej aplikacji.
Pacjenci kierowani na jonoforezę z powodu różnych schorzeń, mogą spotkać się z dwoma typami zabiegów:
- jonoforeza labilna – najczęściej wykorzystywana w dermatologii i kosmetologii do dostarczania leków lub składników aktywnych bezpośrednio do skóry, np. w terapii łuszczycy, trądziku czy blizn. Zabieg wykonuje się przy użyciu elektrody biernej i czynnej tworzących zamknięty obwód elektryczny,
- jonoforeza stabilna – wykorzystywana w fizjoterapii w celu dostarczania leków miejscowo do obszarów ciała wymagających leczenia, np. w bólach mięśni, zapaleniu stawów, obrzękach. Zabieg polega na zastosowaniu elektrody czynnej ułożonej na podkładzie ze zwilżonej gazy.
Wskazania do jonoforezy
Zabiegi jonoforezy wykonuje się z wielu wskazań, na zalecenie lekarzy różnych specjalizacji, w tym specjalistów z zakresu ortopedii, dermatologii, stomatologii, otolaryngologii czy neurologii.
Najpopularniejsze wykorzystanie tej techniki to m.in. leczenie dolegliwości bólowych w obrębie układu ruchu, problemów skórnych i nerwobóli różnego typu. Częste wskazania do zabiegów jonoforezy to m.in.:
| Ortopedyczne i reumatologiczne | Dermatologiczne | Neurologiczne | Laryngologiczne |
| zapalenie ścięgien lub kaletki maziowej zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa (ZZSK) przewlekłe bóle mięśni i stawów reumatoidalne zapalenie stawów (RZS) | trądzik (pospolity i różowaty) łuszczyca blizny oparzenia stany zapalne skóry łojotokowe zapalenie skóry | bóle neuropatyczne neuralgie zapalenie nerwów obwodowych przewlekłe bóle pleców rwa kulszowa, barkowa, łokciowa | schorzenia gardła schorzenia krtani schorzenia uszu |
Przeciwwskazania do jonoforezy
Przeciwwskazania do zabiegu jonoforezy to m.in.:
- naruszenie ciągłości skóry,
- obecność trwałych elementów metalowych (w tym rozrusznik serca, stałe protezy, aparat ortodontyczny),
- aktywna infekcja,
- gorączka i ostre stany zapalne,
- skaza krwotoczna,
- zakrzepowe zapalenie żył,
- aktywne choroby onkologiczne,
- alergie na stosowany lek,
- ciąża.
Jak przebiega zabieg jonoforezy?
Profesjonalnie przeprowadzona jonoforeza to zabieg nieinwazyjny, bezbolesny i bezpieczny, a często też bardzo skuteczny. Trwa średnio 15 minut i najczęściej wykonywana jest w seriach obejmujących cykl 10 lub 20 zabiegów, przeprowadzanych codziennie lub co drugi dzień. Jonoforeza przebiega w kilku krokach:
- Przygotowanie skóry pacjenta. Skóra powinna być sucha i czysta, a pacjent musi zdjąć metalowe ozdoby. W niektórych przypadkach przeciwwskazaniem może być stały aparat ortodontyczny, rozrusznik serca lub inne nieusuwalne elementy z metalu. Konieczne może być także usunięcie owłosienia z miejsc objętych leczeniem.
- Aplikacja substancji leczniczej. W jonoforezie stabilnej, stosowanej w fizjoterapii, na przygotowaną skórę pacjenta kładzie się gazę nasączoną leczniczą substancją, często przykrytą grubszą warstwą zwilżonego podkładu. Osoba przeprowadzająca zabieg musi wiedzieć, czy jony substancji leczniczej są anionami czy kationami i umieścić je pod odpowiednią elektrodą. Aniony umieszcza się pod elektrodą ujemną, a kationy pod dodatnia – tak aby substancje były odpychane i transportowane w głąb skóry. Podkłady nie mogą się ze sobą stykać, muszą mieć też odpowiednią grubość w stosunku do grubości elektrody. Elektrody umieszczone na podkładzie dodatkowo umocowuje się bandażem.
- Uruchomienie prądu. Fizjoterapeuta uruchamia urządzenie generujące prąd i reguluje jego natężenie w zależności od potrzeb. Pacjent zaczyna odczuwać na skórze ciepło i delikatne mrowienie (ale nie pieczenie!). To znak, że prąd przepływa między elektrodami, a substancja lecznicza zaczęła się wchłaniać. Po zakończeniu zabiegu, substancja pozostaje w tkankach oddziałując na nie leczniczo przez jakiś czas.
Leki do jonoforezy
Do zabiegów jonoforezy używa się związków, które ulegają dysocjacji elektrolitycznej, czyli rozpadowi substancji czynnej na aniony i kationy. Dobór preparatów zależy od wskazań medycznych lub kosmetycznych.
- jonoforeza przeciwbólowa, powszechnie wykorzystywana jest w rehabilitacji, a stosowane w jej przebiegu leki to np. chlorek wapnia (roztwór 1-2 %), diklofenak (roztwór wodny 2,5 % oraz żel 1 %), benzydamina, chlorowodorek prokainy (1-2 %), chlorowodorek lidokainy (1-2 %, żel 2 %),
- jonoforeza borowinowa, stosowana w terapii zwyrodnień kręgosłupa i stawów, chorób reumatycznych, urazów ortopedycznych (kwasy huminowe znajdujące się w paście borowinowej),
- jonoforeza wapniowa, polecana np. przy osteoporozie i terapii złamań (chlorek wapnia 1-2 %),
- jonoforeza cynkowa, wspomagająca leczenie owrzodzeń i trudno gojących się ran (siarczan cynku, wodny roztwór 0,25-1%,)
- jonoforeza jodowa, wykorzystywana np. w leczeniu blizn (jodek potasu, wodny roztwór 1-2%),
- jonoforeza w terapii trądziku (kwas askorbinowy czyli witamina C, chlorek wapnia, kwas nikotynowy, salicylan sodu, siarka),
- jonoforeza w terapii nadpotliwości (sole glinu),
- jonoforeza krtani (niektóre antybiotyki).
Jonoforeza – skutki uboczne
Zabieg jonoforezy przeprowadzony przez doświadczonego pracownika medycznego jest bezpieczny i nie powinien mieć skutków ubocznych, zwłaszcza długotrwałych. Pacjent powinien zostać poinformowany, że w trakcie zabiegu będzie czuł mrowienie (delikatne igiełki na skórze), ale nie powinno to być pieczenie czy ból – takie odczucia to sygnał to przerwania jonoforezy. Jeśli w trakcie zabiegu użyto prądu o zbyt dużym nasileniu lub u pacjenta wystąpiła reakcja alergiczna na lek, w miejscach kontaktu z elektrodami i podkładem może pojawić się:
- zaczerwienienie skóry
- swędzenie,
- opuchlizna,
- silne uczucie ciepła.
Jonoforeza w domu
Proste urządzenia do użytku domowego, w dostępnej dla większości konsumentów cenie, najczęściej reklamowane są jako domowe sposoby na nadpotliwość dłoni i stóp. W sprzedaży są też proste urządzenia i maski do kosmetycznej jonoforezy twarzy. Znacznie droższe, profesjonalne lub zbliżone do tego poziomu urządzenia dostępne są w sklepach rehabilitacyjnych – ich koszt to kilka tysięcy złotych. Bardzo ważne, by pacjent stosujący samodzielnie jonoforezę w domu, przed pierwszym użyciem skorzystał z porady osoby, która zajmuje się tym profesjonalnie i ma podstawową wiedzę z zakresu chemii. Dla powodzenia i bezpieczeństwa zabiegu znaczenie ma zarówno natężenie prądu wykorzystywanego do aplikacji leku, jak i dobór substancji leczniczych – nie dość, że nie każdy farmaceutyk czy kosmetyk ma właściwości chemiczne umożliwiające jonoforezę, to część tych możliwych do zastosowania trzeba aplikować pod elektrodę dodatnią, a część pod ujemną.
