Otępienie naczyniowe a inne typy otępienia
Otępienie naczyniowe (inaczej naczyniopochodne, ang. vascular dementia – VaD) to, obok choroby Alzheimera oraz otępienia czołowo-skroniowego, jedna z najczęściej rozpoznawanych postaci otępienia u osób po 65 roku życia. Wszystkich typów i podtypów wchodzących do kanonu zespołów otępiennych wymienia się dziś już około 200. Międzynarodowa Klasyfikacja Chorób i Problemów Zdrowotnych ICD-10 określa je jako zespoły objawów spowodowanych przewlekłą lub postępującą chorobą mózgu, przebiegających z zaburzeniem wyższych funkcji korowych (poznawczych) oraz pogorszeniem funkcji społecznych, kontroli emocji i zachowania.
Rozpowszechnienie zespołów otępiennych w populacji osób po 65. roku życia szacowane jest na ok. 10%, z czego w ponad połowie przypadków diagnozowana jest choroba Alzheimera. Ryzyko rozwoju zespołów otępiennych rośnie z wiekiem. W populacji 65-latków odsetek pacjentów z otępieniem to zaledwie 1%, ale wśród 90-latków już nawet 40%, a wskaźnik ten podwaja się mniej więcej co 5 lat.
U jednego pacjenta może występować równocześnie kilka typów otępienia, przez co i tak trudna diagnostyka staje się jeszcze bardziej skomplikowana. Najczęściej występującym połączeniem jest współwystępowanie choroby Alzheimera i otępienia naczyniopochodnego, mówi się wówczas o otępieniu typu mieszanego.
Czytaj także: Demencja – objawy, etapy. Jak leczyć chorobę, ile trwa?
Przyczyny otępienia naczyniowego
Otępienie naczyniowe (VaD) to typ otępienia, którego patogenetycznym podłożem są zmiany naczyniowe prowadzące do niedokrwienia mózgu, a przez to do trwałych zmian w tkance mózgowej.
Najczęściej ma to miejsce w wyniku:
- udarów,
- zawałów,
- krwotoków,
- obniżenia regionalnego przepływu krwi przez mózgowego,
- w przebiegu chorób dużych i małych naczyń mózgowych, tętnic przedczaszkowych czy chorób układu krążenia.
Najwięcej rozpoznawanych przypadków otępienia naczyniopochodnego ma miejsce po nagłych incydentach mózgowych, takich jak mnogie, rozsiane ogniska zawałowe, pojedyncze ognisko zawału o strategicznej lokalizacji lub krwotok śródmózgowy. Nieco rzadziej są to choroby o przebiegu przewlekłym, takie jak choroba małych naczyń, choroba moya-moya czy guzkowate zapalenie tętnic.
Sporadycznie VaD jest uwarunkowany genetycznie. W takim przypadku pojawia się w przebiegu dziedzicznych angiopatii amyloidowych oraz CADASIL (mózgowa autosomalna dominująca arteriopatia z podkorowymi zawałami i leukoencefalopatią).
Otępienie naczyniopochodne – objawy
Występujące w przebiegu otępienia naczyniowego objawy w postaci zaburzeń poznawczych i wykonawczych mogą być zróżnicowane. Zależą od lokalizacji, wielkości i czasu powstawania ognisk uszkodzenia w mózgu. Bywają tez niespecyficzne, łudząco podobne do objawów innych typów otępienia o odmiennej etiologii.
W przeciwieństwie do otępienia czołowo-skroniowego czy choroby Alzheimera, początek otępienia naczyniowego często jest nagły. Zmiany mogą wystąpić w przeciągu kilku dni czy tygodni, a zaburzenia narastają skokowo. Przyczyną tego może być udar wielozawałowy, w którym występuje wiele rozsianych miejsc niedokrwiennych lub udar obejmujący miejsca strategiczne dla funkcji poznawczych. Otępienie naczyniowe może także przebiegać stopniowo. W tym przypadku objawy są często mało specyficzny, z początkiem trudnym do uchwycenia przez pacjenta czy jego bliskich. Często bywa wtedy mylone z chorobą Alzheimera.
Pośród objawów mogących wskazywać na otępienia naczyniowe różnego typu, wymienia się, m.in.:
- zaburzenia osobowości i nastroju, w tym abulia (niechęć do podejmowania jakichkolwiek aktywności, brak motywacji), drażliwość, agresja, depresja, zaburzenia funkcji wykonawczych, labilność emocjonalna,
- spowolnienie procesu przetwarzania informacji, umiarkowane osłabienie pamięci, osłabione funkcje językowe,
- pojawienie się zaburzeń w ciągu 3 miesięcy od przebytego udaru,
- zmienność natężenia zaburzeń (często skokowa),
- zaburzenia neurologiczne, takie jak niedowłady, ataksja, spowolnienie ruchowe i wzmożone napięcie mięśniowe, zaburzenia chodu (chód krótkimi krokami), zaburzenia równowagi, częste upadki,
- problemy z przełykanie,
- zaburzenia funkcji zwieraczy i nietrzymanie moczu.
Czynniki ryzyka otępienia naczyniowego
Otępienia naczyniowe to choroba nieodwracalna i postępująca, ale w przeciwieństwie do wielu innych typów otępienia, jej podłoże jest znane. Są to rozmaite nieprawidłowości naczyń (częściej tętniczych, rzadziej żylnych) w wyniku których dochodzi do ostrego lub przewlekłego niedokrwienia ważnych obszarów mózgu. Oprócz wieku (powyżej 65 lat), wśród czynników ryzyka rozwoju otępienia naczyniowego wymienia się więc wszystkie typowe czynniki ryzyka miażdżycy tętnic i udaru mózgu oraz inne zagrożenia:
- nadciśnienie tętnicze,
- cukrzyca,
- otyłość,
- palenie tytoniu,
- nadużywanie alkoholu,
- hipercholesterolemia,
- choroby serca, zwłaszcza choroba niedokrwienna serca i zaburzenia rytmu serca, w tym migotanie przedsionków,
- przebycie w przeszłości udaru mózgu.
Otępienie naczyniowe – jak lekarz stawia diagnozę?
Osoby z podejrzeniem otępienia naczyniopochodnego powinny trafić do gabinetu neurologa, który na podstawie wywiadu i badania neurologicznego skieruje pacjenta na kolejne konsultacje oraz niezbędne do postawienia diagnozy badanie neuropsychologiczne. Podstawą diagnostyki otępienia naczyniowego różnego typu jest możliwość potwierdzenia związku między chorobą naczyniową mózgu a wystąpieniem zaburzeń poznawczych. Pomocne w tym przypadku są badania neuroobrazowe (rezonans magnetyczny, tomografia komputerowa) wskazujące rozmiar i lokalizację uszkodzeń.
Wielu specjalistów do diagnostyki otępienia naczyniopochodnego wykorzystuje skalę Hachinskiego (inaczej Wskaźnik Ischemiczny Hachinskiego ISH). Jest to punktowy system objawów zgłaszanych w wywiadzie przez pacjenta, takich jak:
- nagły początek zaburzeń poznawczych,
- skokowe pogarszanie się stanu pacjenta,
- współwystępujące nadciśnienie tętnicze czy objawów miażdżycy.
Pozwala to zróżnicować otępienie naczyniowe chociażby z chorobą Alzheimera.
Otępienie naczyniowe – leczenie i profilaktyka
Patologiczne zmiany, które zachodzą w tkance mózgu w przebiegu otępienia naczyniopochodnego są trwałe i nieodwracalne. Podobnie, jak w przypadku innych rodzajów otępienia, możliwe jest jedynie leczenie objawowe, pozwalające łagodzić objawy choroby.
Pacjentom z rozpoznaniem otępienia typu VaD można podawać leki zwiększające poziom acetylocholiny w tkance mózgowej, czyli neuroprzekaźnika pełniącego rolę regulatora funkcji poznawczych. To leki z grupy inhibitorów cholinoesterazy (donepezil, rywastygmina, galantamina) oraz memantyna. Wyniki badań nad ich skutecznością nie są jednoznaczne (niektóre badania wskazują jednak na wyraźne korzyści obecne przez co najmniej rok od rozpoczęcia terapii).
Natomiast tym, co odróżnia otępienie naczyniopochodne od choroby Alzheimera czy otępienia czołowo-skroniowego, jest modyfikowalny charakter czynników etiologicznych większości epizodów niedokrwiennych, które zapoczątkowują procesy degeneracyjne w mózgu. Profilaktyka otępienia naczyniowego to więc przede wszystkim:
- leczenie nadciśnienia tętniczego,
- leczenie miażdżycy,
- leczenie cukrzycy,
- leczenie hipercholesterolemii,
- leczenie migotania przedsionków,
- rzucenie palenia,
- odstawienie alkoholu,
- aktywność fizyczna,
- leczenie otyłości, w tym zmiana diety (przede wszystkim eliminacja tłuszczów nasyconych).
U pacjentów z rozpoznanym otępieniem naczyniowym wskazana jest rehabilitacja, której celem jest wzmocnienie układu mięśniowego oraz stawów pacjenta, zwiększenie jego aktywności fizycznej, poprawa koordynacji i równowagi.
Czytaj także: Jak rzucić palenie? Objawy nałogu i sprawdzone sposoby radzenia sobie z nim
Otępienie naczyniowe – rokowania
Otępienie naczyniopochodne wynika z trwałego uszkodzenia mózgu i jest procesem postępującym i nieodwracalnym. Nie istnieje żadna zarejestrowana terapia pozwalająca na cofnięcie czy choćby zatrzymanie jej objawów. Możliwe jest jedynie łagodzenie niektórych z nich i spowalnianie przebiegu otępienia, a przez to wydłużanie życia pacjenta. Podobnie jak w przypadku otępienia typu alzheimerowskiego, kluczowe znaczenie rokownicze ma wczesne rozpoznanie choroby i wczesne rozpoczęcie leczenia.
Bibliografia:
- Grzegorz Opala, Stanisław Ochudło. Obraz kliniczny i różnicowanie otępienia naczyniowego Vascular dementia — clinical picture and differential diagnosis.
- Rachel J. Schindler. Otępienie naczyniopochodne i mieszane: znaczenie wczesnego leczenia farmakologicznego. Polski Przegląd Neurologiczny, 2008, tom 4, supl. B
- Andrzej Jóźwiak. Otępienie u osób w wieku starszym. Geriatria 2008; 2: 237-246
