Poród przedwczesny – przyczyny, objawy, ryzyko. Zapobieganie wczesnemu zakończeniu ciąży

Poród przedwczesny – definicja. Od którego tygodnia? 

Poród przedwczesny oznacza urodzenie dziecka przed 37. tygodniem ciąży. Dolna granic terminu przedwczesnego porodu może różnić się w zależności od kraju – w Polsce przyjmuje się 22. tydzień ciąży.

Poród przedwczesny stanowi duże wyzwanie w medycynie, gdyż jego etiologia nie jest do końca poznana, co utrudnia przewidywanie i zapobieganie. Wcześniaki zmagają się z wieloma komplikacjami, w tym niewydolnością oddechową, niedojrzałością układu odpornościowego, problemami neurologiczne oraz zaburzeniami metaboliczne. Każdy dzień, o jaki uda się opóźnić poród, znacząco zwiększa szanse dziecka na przeżycie oraz minimalizuje ryzyko powikłań.

Czytaj także: Wcześniactwo – przyczyny, objawy. Jakie są najczęstsze problemy wcześniaków?

Rodzaje porodu przedwczesnego

Poród przed terminem można podzielić na:

1. Poród z przedwczesnym pęknięciem błon płodowych (PPROM) – błony płodowe pękają przed pojawieniem się regularnych skurczów. Może stanowić nawet do 40% wszystkich porodów przedwczesnych.
2. Samoistny poród przedwczesny (idiopatyczny), który występuje w wyniku spontanicznych skurczów macicy prowadzących do skrócenia i rozwierania szyjki macicy.
3. Jatrogenny poród przedwczesny (indukowany medycznie), wynikający z konieczności zakończenia ciąży z powodu zagrożenia zdrowia lub życia matki lub płodu. Przyczyną może być na przykład stan przedrzucawkowy, wewnątrzmaciczne ograniczenie wzrastania płodu (IUGR) lub zakażenie wewnątrzmaciczne.

Przyczyny przedwczesnego porodu i czynniki ryzyka

Przyczyny występowania porodów przedwczesnych nie są do końca poznane. Są złożone i obejmują wiele czynników, które mogą działać niezależnie lub łącznie.

Wśród najczęstszych przyczyn i czynników ryzyka wymienia się:

• przebyte porody przedwczesne, poronienia,
• infekcje wewnątrzmaciczne, które mogą prowadzić do zapalenia błon płodowych (chorioamnionitis),
• problemy anatomiczne, takie jak niewydolność szyjki macicy,
• wielowodzie (nadmiar płynu owodniowego),
• ciąża wielopłodowa, która zwiększa obciążenie macicy,
• stres matki, w tym stres fizyczny i psychiczny,
• niedobory żywieniowe i niedożywienie,
• spożywanie alkoholu lub palenie papierosów w ciąży,
• choroby przewlekłe, np. cukrzyca,
• urazy,
• wiek matki – zwiększone ryzyko występuje poniżej 18. roku życia i powyżej 36,
• niski status socjalno-demograficzny,
• krótki odstęp między ciążami (poniżej 6 miesięcy).

Czytaj także: Kalendarz badań w ciąży – kiedy należy wykonać badania krwi i USG?

Jak rozpoznać przedwczesny poród? Objawy

Objawy porodu przedwczesnego zwykle są podobne do sygnałów porodu w terminie. Kluczowe oznaki to:

• regularna czynność skurczowa macicy (6 lub więcej skurczów na godzinę),
• rozwarcie (minimum na 3 cm) i zanikanie szyjki macicy (minimum w 80%).

Dodatkowo może pojawić się ból w dolnej części pleców, ciężkość w macicy i nacisk na kanał rodny, wydzielina z pochwy czy dolegliwości jelitowe. Jeżeli odczuwasz oznaki porodu lub zauważasz niepokojące objawy, zgłoś się do lekarza.

Ryzyko wystąpienia porodu przedwczesnego może być również diagnozowane wcześniej. Lekarz ocenia m.in. długości szyjki macicy podczas ultrasonograficznego badania przezpochwowego. 

W diagnostyce wykorzystywane jest również badanie stężenia fibronektyny płodowej. Jej wysoki poziom występuje około 10.-12. tygodnia ciąży, a następnie obniża się. Wzrost stężenia w wydzielinie szyjkowo-płodowej powyżej 22. tygodnia ciąży powiązany jest ze zwiększonym ryzykiem porodu przedwczesnego. 

Należy jednak podkreślić, że wczesna diagnostyka jest trudna i zdiagnozowanie powyższych czynników nie zawsze oznacza, że ciąża zakończy się przed terminem.

Czytaj także: Szyjka macicy w ciąży – jak się zmienia, jakie mogą być powikłania?

Leczenie porodu przedwczesnego – tokoliza

Podczas leczenia porodu przedwczesnego u kobiet stosuje się tokolizę, czyli hamowanie czynności skurczowej macicy. W Polsce najczęściej stosowanymi lekami tokolitykami są beta-mimetyków (fenoterol), atozyban, nifedypina. 

W większości przypadków leki tokolityczne opóźniają poród o 48 godzin, co daje możliwość podania:

• kortykosteroidów – hormonów przyśpieszających rozwój pęcherzyków płucnych dziecka. Ich podanie zwiększa przeżywalność noworodków, minimalizuje ryzyko zespołu niewydolności oddechowej i konieczności wspomaganej wentylacji, martwiczego zapalenia jelit oraz krwawienia dokomorowego;
• siarczanu magnezu – zmniejszającego ryzyko wystąpienia porażenia mózgowego;
• antybiotyków – w celu zapobiegania zakażenia paciorkowcami z grupy B.

Opóźnienie porodu umożliwia również przeniesienie pacjentki do specjalistycznych ośrodków medycznych.

Czytaj także: Badanie GBS w ciąży, czyli test na obecność paciorkowców. Jak interpretować wynik badania?

Tokolityki mogą powodować działania niepożądane, takie jak:

• wymioty i nudności,
• kołatanie serca, 
• duszność i ból w klatce piersiowej,
• ból głowy.

Przeciwwskazaniem do leczenia tokolitycznego jest natomiast:

• wysokie ciśnienie tętnicze matki,
• krwawienie z dróg rodnych,
• choroby serca i układu krwionośnego,
• zakażenia wewnątrzowodniowe,
• wady letalne,
• zagrożenia życia płodu.

Czytaj także: Poranne mdłości i wymioty – objaw ciąży oraz chorób. Jakie są przyczyny mdłości rano?

Jak zapobiegać porodowi przedwczesnemu? Profilaktyka

W profilaktyce u kobiet z zagrażającym porodem przedwczesnym stosuje się metody, które mają na celu zapobieganie skracaniu i rozwieraniu szyjki macicy, takie jak:

• progesteron – stosowany jest dopochwowo u kobiet, u których szyjka macicy jest skrócona poniżej 25 mm lub z porodem przedwczesnym w wywiadzie;
• szew okrężny – mechaniczne wsparcie szyjki macicy przez założenie szwu. Wskazaniem do założenia szwu są co najmniej 3 porody przedwczesne lub poronienia w wywiadzie. Specjalista może również założyć szew w przypadku kobiet ze skróceniem szyjki macicy poniżej 25 mm. Możliwe jest również założenie szwu ratunkowego u pacjentek przed 24. tygodniem ciąży, u których występuje rozwarcie na co najmniej 4 cm;
• pessar szyjkowy – sylikonowe wzmocnienie szyjki macicy, które stanowi mniej inwazyjną alternatywę dla szwu okrężnego, jednak ze względu na sprzeczne wyniki badań dotyczących skuteczności wymaga dalszej analizy.

Prowadzone są szczegółowe analizy na temat wpływu konkretnej diety na długość ciąży. Badania pokazują, że spożywanie dużej ilości warzyw, owoców, białka, długołańcuchowych kwasów tłuszczowych czy produktów bogatych w żelazo (ryzyko niedokrwistości) może pozytywnie wpływać na termin porodu, jednak temat wymaga dalszej analizy, aby dokładniej określić znaczenie prowadzonej diety.

Czytaj także: Witaminy i suplementy diety dla ciężarnych. Jakie witaminy prenatalne warto przyjmować?