📌 Wiedza w pigułce
- Gestoza to obecnie stan przedrzucawkowy – termin „gestoza” jest dziś uznawany za historyczny i najczęściej odnosi się do stanu przedrzucawkowego (preeklampsji), który rozwija się po 20. tygodniu ciąży.
- Najważniejszym objawem jest nadciśnienie tętnicze – do charakterystycznych objawów należą nadciśnienie, białkomocz, silne bóle głowy, zaburzenia widzenia oraz obrzęki. Sam obrzęk nie wystarcza jednak do rozpoznania choroby.
- Nieleczona gestoza może prowadzić do poważnych powikłań – stan przedrzucawkowy zwiększa ryzyko rzucawki, zespołu HELLP, niewydolności narządów, przedwczesnego porodu oraz zaburzeń wzrastania płodu.
Czym jest gestoza?
Gestoza to dawne określenie powikłań ciąży związanych głównie z nadciśnieniem tętniczym, białkomoczem i obrzękami. W przeszłości używano także terminu EPH-gestoza, odnoszącego się właśnie do współwystępowania wszystkich tych trzech objawów. Obecnie pojęcie to uznaje się za przestarzałe i coraz rzadziej stosowane w medycynie.
Dziś zamiast o gestozie mówi się przede wszystkim o stanie przedrzucawkowym (preeklampsji) oraz innych zaburzeniach nadciśnieniowych ciąży. Zmiana nazewnictwa wynika z lepszego poznania mechanizmów choroby i bardziej precyzyjnych kryteriów diagnostycznych.
Współczesna medycyna nie traktuje już obrzęków jako objawu rozstrzygającego, ponieważ często występują także w prawidłowo przebiegającej ciąży. Co więcej, do rozpoznania stanu przedrzucawkowego nie zawsze konieczny jest białkomocz. Największe znaczenie ma przede wszystkim pojawienie się nadciśnienia po 20. tygodniu ciąży wraz z objawami świadczącymi o zagrożeniu dla matki lub płodu.
Sprawdź: Kalendarz badań w ciąży – kiedy należy wykonać badania krwi i USG?
Mimo że termin „gestoza” ma dziś głównie znaczenie historyczne, nadal bywa używany potocznie – zwłaszcza jako określenie stanu przedrzucawkowego.
Jakie są przyczyny i czynniki ryzyka gestozy?
Dokładna przyczyna stanu przedrzucawkowego nie została do końca poznana. Obecnie uważa się, że główną rolę odgrywają zaburzenia rozwoju i funkcjonowania łożyska oraz nieprawidłowy przepływ krwi w naczyniach maciczno-łożyskowych. W efekcie dochodzi m.in. do uszkodzenia śródbłonka naczyń, wzrostu ciśnienia tętniczego oraz zaburzeń pracy różnych narządów.
Do najważniejszych przyczyn i czynników ryzyka zatrucia ciążowego należą zarówno czynniki związane z przebiegiem ciąży, jak i choroby przewlekłe obecne jeszcze przed zapłodnieniem. Do najważniejszych czynników ryzyka należą:
- pierwsza ciąża,
- wiek ciężarnej powyżej 40 lat,
- otyłość,
- ciąża wielopłodowa,
- nadciśnienie tętnicze istniejące przed ciążą,
- cukrzyca,
- przewlekła choroba nerek,
- toczeń rumieniowaty układowy, zespół antyfosfolipidowy oraz inne choroby autoimmunologiczne,
- występowanie stanu przedrzucawkowego w poprzedniej ciąży lub w rodzinie.
Znaczenie ma również odpowiednio wczesna ocena ryzyka. U kobiet z grup zagrożonych gestozą możliwe jest wdrożenie działań profilaktycznych, które mogą zmniejszyć prawdopodobieństwo rozwoju stanu przedrzucawkowego.
Objawy gestozy (stanu przedrzucawkowego)
Objawy zatrucia ciążowego mogą rozwijać się stopniowo i początkowo łatwo je przeoczyć. U części kobiet stan przedrzucawkowy wykrywany jest dopiero podczas rutynowych badań w ciąży, zwłaszcza pomiarów ciśnienia tętniczego i badania moczu. Najbardziej typowe objawy to:
- nadciśnienie tętnicze pojawiające się po 20. tygodniu ciąży,
- białkomocz,
- bóle głowy,
- zaburzenia widzenia, np. mroczki przed oczami lub zamazane widzenie,
- obrzęki, szczególnie twarzy i rąk,
- ból w nadbrzuszu lub pod prawym łukiem żebrowym,
- nudności i wymioty,
- nagły przyrost masy ciała.
W cięższych przypadkach mogą pojawić się objawy świadczące o zajęciu układu nerwowego, uszkodzeniu wątroby, nerek lub zaburzeniach krzepnięcia. Stan przedrzucawkowy może również prowadzić do zaburzeń wzrastania płodu i innych powikłań związanych z niewydolnością łożyska.
Dlaczego gestoza może być niebezpieczna?
Stan przedrzucawkowy może prowadzić do groźnych powikłań zarówno u kobiety ciężarnej, jak i u dziecka. W cięższych przypadkach dochodzi do zaburzeń pracy wielu narządów, m.in. nerek, wątroby, układu krzepnięcia oraz ośrodkowego układu nerwowego.
Jednym z najpoważniejszych powikłań jest rzucawka, czyli wystąpienie drgawek i zaburzeń świadomości związanych z ciężkim stanem przedrzucawkowym. Zagrożenie stanowi również zespół HELLP, któremu towarzyszą zaburzenia czynności wątroby, hemoliza i zmniejszenie liczby płytek krwi. Możliwe są także:
- uszkodzenie nerek i niewydolność nerek,
- obrzęk płuc,
- udar mózgu,
- przedwczesne odklejenie łożyska,
- powikłania hematologiczne i zaburzenia krzepnięcia.
Stan przedrzucawkowy może wpływać również na rozwój płodu. Zaburzenia przepływu krwi przez łożysko zwiększają ryzyko wewnątrzmacicznego zahamowania wzrastania płodu (IUGR), niedotlenienia oraz wcześniactwa. W ciężkich przypadkach konieczne bywa wcześniejsze zakończenie ciąży ze względu na zagrożenie zdrowia kobiety ciężarnej i dziecka.
Czytaj także: Stan przedrzucawkowy (preeklampsja) – objawy, przyczyny i leczenie
Jak rozpoznaje się i leczy gestozę?
Podstawą rozpoznania stanu przedrzucawkowego jest stwierdzenie podwyższonego ciśnienia tętniczego po 20. tygodniu ciąży. Duże znaczenie mają badania pozwalające ocenić stan zdrowia matki i dobrostan płodu – diagnostyka obejmuje m.in. regularne kontrolowanie ciśnienia krwi, badanie moczu pod kątem białkomoczu, a także badania krwi oceniające pracę nerek, wątroby i układu krzepnięcia. W niektórych przypadkach konieczna jest także dobowa zbiórka moczu oraz monitorowanie rozwoju dziecka i przepływów w naczyniach łożyska.
Leczenie zatrucia ciążowego zależy od nasilenia objawów, wieku ciążowego oraz stanu kobiety i płodu. W łagodniejszych przypadkach możliwy jest nadzór ambulatoryjny i częstsze kontrole. Przy ciężkim stanie przedrzucawkowym konieczna bywa hospitalizacja oraz intensywne monitorowanie matki i dziecka.
Stosuje się m.in. leki obniżające ciśnienie krwi oraz leczenie farmakologiczne zmniejszające ryzyko powikłań neurologicznych i napadu drgawek. Jeśli istnieje ryzyko przedwczesnego porodu, kobiecie ciężarnej mogą zostać podane glikokortykosteroidy przyspieszające dojrzewanie płuc płodu.
Jedyną definitywną metodą leczenia gestozy pozostaje zakończenie ciąży. Decyzja o terminie porodu zależy jednak od ciężkości objawów, tygodnia ciąży oraz zagrożenia zdrowia matki i dziecka.
U kobiet z podwyższonym ryzykiem rozwoju stanu przedrzucawkowego możliwe jest także postępowanie profilaktyczne. W wybranych przypadkach lekarz może zalecić stosowanie małych dawek kwasu acetylosalicylowego jeszcze w trakcie ciąży.
Zobacz: II trymestr ciąży – ile trwa?Dolegliwości, rozwój dziecka, brzuch
Kiedy konieczna jest pilna konsultacja lekarska?
Wysokie ciśnienie tętnicze w ciąży zawsze powinno być monitorowane przez lekarza, jednak niektóre objawy mogą świadczyć o rozwijającym się ciężkim stanie przedrzucawkowym i wymagają pilnej pomocy medycznej. Nie należy ich bagatelizować, zwłaszcza w drugiej połowie ciąży.
Do niepokojących objawów należą:
- silny ból głowy,
- zaburzenia widzenia, mroczki przed oczami lub nagłe pogorszenie ostrości widzenia,
- ból pod prawym łukiem żebrowym lub w nadbrzuszu,
- nagły wzrost ciśnienia krwi,
- duszność,
- gwałtownie narastające obrzęki,
- zmniejszenie ruchów płodu,
- utrata przytomności lub drgawki.
Szybka reakcja i kontakt z lekarzem zwykle pozwalają zapobiec groźnym powikłaniom oraz zwiększyć bezpieczeństwo zarówno ciężarnej, jak i dziecka.
Zobacz:
Najczęstsze pytania o gestozę (zatrucie ciążowe)
Czy gestoza i stan przedrzucawkowy to to samo?
Termin „gestoza” jest dziś uznawany za historyczny i najczęściej odnosi się do tego, co współcześnie określa się jako stan przedrzucawkowy.
W którym tygodniu ciąży najczęściej pojawia się gestoza?
Objawy stanu przedrzucawkowego pojawiają się zwykle po 20. tygodniu ciąży, czyli w drugiej połowie ciąży.
Czy obrzęki zawsze oznaczają zatrucie ciążowe?
Nie, ponieważ obrzęki często występują także w prawidłowo przebiegającej ciąży i same nie są podstawą do rozpoznania stanu przedrzucawkowego.
Jak rozpoznać zatrucie ciążowe?
Już na początku ciąży możliwa jest ocena ryzyka rozwoju stanu przedrzucawkowego na podstawie wywiadu, pomiarów ciśnienia, badań ultrasonograficznych oraz wybranych badań laboratoryjnych.
Czy można zapobiec gestozie?
U kobiet z grup podwyższonego ryzyka lekarz może zalecić działania profilaktyczne, m.in. regularną kontrolę ciśnienia oraz stosowanie małych dawek kwasu acetylosalicylowego.
Czy gestoza może pojawić się ponownie w kolejnej ciąży?
Tak, przebycie stanu przedrzucawkowego w poprzedniej ciąży zwiększa ryzyko jego wystąpienia w kolejnej ciąży.
Czy stan przedrzucawkowy może wystąpić po porodzie?
Tak, choć zdarza się to rzadziej – objawy mogą pojawić się lub nasilić także w połogu.
Bibliografia
- Prejbisz A., Stompór T., Kosiński P., Sułowicz W. Stan przedrzucawkowy. Medycyna Praktyczna Interna. 2025
- Fundacja Medycyny Matki i Płodu. Nadciśnienie tętnicze i preeklampsja. Opracowanie na podstawie zaleceń ACOG 2020
- Rana S., Lemoine E., Granger J.P., Karumanchi S.A. Hypertensive Disorders of Pregnancy: Current Perspectives. Circulation Research. 2019
- Stan przedrzucawkowy (gestoza). Medycyna Praktyczna Pacjent – Nefrologia
- Powikłania gestozy. Medycyna Praktyczna Pacjent – Ciąża
- Jurewicz E., Filipek A. Preeklampsja – choroba kobiet w ciąży. Postępy Biochemii. 2018
