Choroby jąder – przegląd najczęstszych problemów zdrowotnych męskich gonad

Jądra – budowa i funkcje 

Jądra to parzysty narząd umiejscowiony w mosznie, czyli woreczkowatej strukturze poniżej prącia. Należą one do męskiego układu rozrodczego oraz układu endokrynologicznego i są odpowiedzialne za produkcję plemników oraz męskich hormonów płciowych (m.in. testosteronu). Choroby jąder mogą wpływać na oba te systemy i prowadzić do poważnych problemów zdrowotnych.

Każde jądro ma owalny kształt, jest wielkości orzecha włoskiego i zbudowane jest z delikatnych kanalików nasiennych krętych oraz prostych tworzących sieć jądra, otoczonych wytrzymałą, włóknistą osłonką nazywaną błoną białawą. Kanaliki nasienne wyłożone są warstwą komórek, które od okresu dojrzewania produkują plemniki.

Pomiędzy kanalikami nasiennymi, w jądrze znajdują się również komórki śródmiąższowe Leydiga, które wytwarzają hormon testosteron oraz inne androgeny. 

Prawidłowa funkcja jąder jest zależna od hormonów gonadotropowych przysadki mózgowej takich jak FSH (hormon folikulotropowy) i LH (hormon luteinizujący), które sterują ich funkcją spermotwórczą oraz endokrynną. Poza tym, zawartość moszny stanowią również najądrza oraz powrózek nasienny. 

Zobacz: Układ hormonalny – jak działa? Rodzaje hormonów 

Choroby jąder – objawy 

Choroby jąder, choć występują stosunkowo rzadko, to mogą mieć poważne konsekwencje dla zdrowia mężczyzn.

U młodych i starszych mężczyzn zdarzają się przypadki rozpoznania: 

• żylaków powrózka nasiennego,
• urazy jąder,
• przepuklina,
• skręt jądra,
• zapalenie jądra i najądrza.

Coraz częstsze są także nowotwory jąder, które mogą rozwijać się również w młodym wieku. Mężczyzna lub chłopiec powinni zwracać uwagę na wszelkie zmiany i odstępstwa od normy w obszarze moszny.

Możliwe objawy chorób jąder i pozostałych struktur w mosznie to przede wszystkim: 

• ból w okolicach jąder – może być nagły i ostry, pojawiający się bez wyraźnej przyczyny, ale również przewlekły, narastający stopniowo i trwający wiele tygodni. Ból może promieniować do podbrzusza lub pachwiny, czasem towarzyszy mu uczucie ciężkości w mosznie, 
• zmiana wielkości lub kształtu jednego lub obu jąder – może być zauważalny obrzęk, asymetria, powiększenie lub zmniejszenie się jądra. Czasami zmiany te mogą być bezbolesne, ale mimo to wymagają konsultacji z lekarzem, 
• guzki, zgrubienia lub twarde obszary wyczuwalne na powierzchni jądra – zazwyczaj wykrywane dzięki samobadaniu jąder, wymagające pilnej konsultacji z lekarzem, 
• zmiana w konsystencji jąder – jądra powinny być elastyczne, lekko sprężyste przy dotyku, niepokój powinna obudzić zmiana gęstości jednego lub obu gonad, 
• zmiana koloru i temperatury moszny – zaczerwienienie lub zasinienie skóry moszny, podwyższona temperatura, czasem z towarzyszącym wyciekiem z cewki moczowej.  

Zobacz: Zapalenie cewki moczowej u mężczyzn i kobiet – objawy, leki

Najczęstsze choroby jąder i innych struktur moszny 

1. Skręt jądra – stan nagły, w którym dochodzi do skręcenia powrózka nasiennego i przerwania dopływu krwi do jądra. Choroba występuje rzadko, najczęściej dotyczy chłopców w wieku 12-18 lat. Objawy skrętu jądra to bardzo silny, nagły, jednostronny ból moszny, często z towarzyszącymi nudnościami i wymiotami. Wymaga natychmiastowej interwencji chirurgicznej, a leczenie polega na natychmiastowym odkręceniu powrózka nasiennego i zabezpieczeniu jądra w mosznie. Jeśli skręt nie zostanie usunięty w ciągu kilku godzin, może dojść do martwicy jądra i konieczności jego usunięcia. Rokowania przy prawidłowo i odpowiednio wcześnie wykonanym zabiegu są zazwyczaj dobre.  
2. Zapalenie jąder (orchitis) – wywoływane infekcjami bakteryjnymi (np. przez bakterie przenoszone drogą płciową) lub wirusowymi, jak w przypadku świnki. Objawy to ból, obrzęk i zaczerwienienie moszny. Leczenie obejmuje antybiotykoterapię w przypadku zakażenia bakteryjnego, leki przeciwzapalne oraz odpoczynek. W cięższych przypadkach może być konieczna hospitalizacja. Zdarza się, że zapalenie jąder może prowadzić do atrofii jądra i niepłodności.  
3. Żylaki powrózka nasiennego (varicocele) – W sytuacji, gdy odpływ krwi z jądra jest utrudniony, naczynia żylne patologicznie się poszerzają, co może prowadzić do wzrostu temperatury w jądrze, zaburzenia spermatogenezy i płodności. Leczenie nie zawsze jest konieczne, ale jeśli żylaki powodują ból lub wpływają na płodność, zalecana jest operacja (embolizacja lub chirurgiczne podwiązanie żył). Objawy to:
   • uczucie ciężkości w mosznie,
   • ból jąder i w pachwinie (zwłaszcza w czasie wzwodu),
   • nadmierna ciepłota moszny,
   • niewielki obrzęk.  
4. Wodniak jądra (hydrocele) – płyn nagromadzony w worku mosznowym, powodujący nienaturalne powiększenie jądra. Jest zwykle stanem łagodnym, dość powszechnym u noworodków, ale zdarza się również u dorosłych mężczyzn. W większości przypadków ustępuje samoistnie, ale jeśli powoduje dyskomfort, wykonuje się zabiegowe usunięcie płynu.  
5. Przepuklina mosznowa – patologiczny stan, w którym fragment jelita przedostaje się do kanału pachwinowego i może dotrzeć do moszny, jest jedną z odmian przepukliny pachwinowej skośnej. Objawy to obrzęk i ból w mosznie, a także wyczuwalne uwypuklenie. Wymaga leczenia operacyjnego, przepuklina jest wówczas chirurgicznie redukowana, a kanał pachwinowy zostaje wzmocniony.  
6. Zapalenie najądrza (epididymitis) – stan zapalny obejmujący rurkowatą strukturę leżącą na tylnej powierzchni jądra, w której plemniki dojrzewają i są przechowywane przed ejakulacją. Jest to jedna z najczęstszych przyczyn bólu moszny u dorosłych mężczyzn i może występować samodzielnie lub w połączeniu z zapaleniem jąder. W fazie ostrej objawy obejmują silny ból, obrzęk, zaczerwienienie i uczucie gorąca w okolicy moszny, w fazie przewlekłej objawy te są mniej nasilone, ale trwają dłużej, bo ponad 6 tygodni. Przyczyną zapalenia najądrza mogą być infekcje bakteryjne, refluks moczowy, powikłania po zabiegach chirurgicznych. Leczenie może obejmować antybiotykoterapię, leki przeciwzapalne i przeciwbólowe, rzadziej leczenie operacyjne.  
7. Nowotwory jądra – stanowią 1-2% wszystkich nowotworów złośliwych u mężczyzn. Najczęściej chorują pacjenci w wieku dziecięcym, potem w przedziale 20-40 lat oraz około 60 roku życia. Około 60% przypadków raka jądra stanowią nienasieniaki (non-seminoma, nowotwory zarodkowe), a pozostałe przypadki to nasieniaki, które wywodzą się z komórek rozrodczych. U starszych mężczyzn najczęstszym nowotworem jądra są chłoniaki,  rzadziej nowotwory sznurów płciowych. Typowym objawem raka jądra jest powiększenie jądra, czasami z obecnością zaczerwienienia skóry moszny, zazwyczaj bez towarzyszącego tym zmianom bólu. Mężczyzna do lekarza trafia jednak zazwyczaj dopiero wówczas, gdy wyczuje w mosznie niebolesną masę, której nie udaje się oddzielić od jądra. Rokowania w przypadku nowotworów jądra są zazwyczaj dobre, zwłaszcza przy wczesnym rozpoznaniu – we wczesnych stopniach zaawansowania można wyleczyć trwale niemal wszystkich pacjentów.  
8. Urazy jądra – lokalizacja moszny sprawia, że jądra narażone są na uszkodzenia mechaniczne, które mogą być wynikiem bezpośredniego uderzenia lub nacisku. Najczęściej dochodzi do stłuczenia jąder, ale zdarzają się też poważniejsze urazy, takie jak pęknięcie jądra (przerwanie osłonki białawej i wyciek tkanki jądra do moszny), skręcenie jądra oraz urazy penetrujące. Większość drobnych uszkodzeń nie prowadzi do długotrwałych problemów, ale w poważniejszych stanach konieczna jest szybka interwencja chirurgiczna.  
9. Hipogonadyzm – zmniejszona aktywność funkcjonalna jąder prowadząca do zaburzeń produkcji hormonów płciowych. Może wynikać z wad wrodzonych (najczęściej zespołu Klinefeltera), urazów, chorób nowotworowych czy autoimmunologicznych, ale również problemów z przysadką mózgową lub podwzgórzem odpowiedzialnych za regulację wydzielania hormonów gonadotropowych. Standardowym leczeniem hipogonadyzmu jest podawanie testosteronu lub terapia zastępcza gonadotropiną kosmówkową (hCG).  

Zobacz: USG jąder – wskazania, przygotowanie, przebieg badań

Zdrowie mężczyzny a jądra 

Zdrowie jąder jest nierozerwalnie połączone z ogólnym stanem zdrowia mężczyzny oraz jego płodnością. Wszelkie choroby jąder mogą mieć poważne konsekwencje, jeśli nie zostaną odpowiednio wcześnie zdiagnozowane i wyleczone.

Każdy mężczyzna od wczesnej młodości powinien wykonywać regularnie samobadanie jąder i zgłaszać lekarzowi wszystkie niepokojące go objawy takie jak:

• ból i obrzęk,
• zgrubienia,
• guzki,
• zmianę zabarwienia i temperatury moszny.

Dla zachowania zdrowia jąder ważne jest utrzymywanie zdrowego stylu życia i unikanie czynników ryzyka, takich jak:

• urazy mechaniczne,
• infekcje przenoszone drogą płciową.

Każdy mężczyzna, w którego rodzinie zdarzały się przypadki problemów z prostatą (zwłaszcza nowotwory prostaty), powinien co rok zgłaszać się do lekarza po skierowanie na badanie markera PSA.  

To również może Cię zainteresować:

Ból jądra – na jakie choroby może wskazywać?