Markery nowotworowe mężczyzn – kiedy warto wykonać badanie?

Co to są markery nowotworowe?  

Markery nowotworowe to substancje o różnym pochodzeniu i strukturze biologicznej, związane z procesem nowotworzenia. Są wytwarzane przez same komórki nowotworowe lub przez komórki zdrowe w odpowiedzi na obecność patofizjologicznego procesu przebiegającego w organizmie. Mogą być wykrywane w:

• krwi,
• wycinkach tkanek,
• moczu lub innych płynach ustrojowych.

Mogą obejmować różne typy biomarkerów, w tym antygeny, ale także inne molekuły, takie jak:

• enzymy,
• białka,
• hormony,
• fragmenty DNA.

Specyficznym rodzajem markera nowotworowego są antygeny nowotworowe, czyli najczęściej białka, które są prezentowane na powierzchni komórek nowotworowych. Mogą być rozpoznawane przez układ odpornościowy jako obce i mogą wywoływać odpowiedź immunologiczną.

Pośród antygenów nowotworowych naukowcy wyróżniają: 

• antygeny specyficzne dla nowotworu, czyli substancje nieobecne w prawidłowych komórkach lub związki o bardzo zmienionej budowie w porównaniu z ich prawidłowymi odpowiednikami (niewykorzystywane w praktyce klinicznej), 
• antygeny płodowo-zarodkowe (CEA, carcinoembryonal antygen, AFP, alpha-fetoprotein), stwierdzane w tkankach i we krwi płodu, gdzie odgrywają ważną rolę w normalnych procesach rozwojowych, a po urodzeniu się dziecka zanikają lub ich obecność jest śladowa, 
• antygeny łożyskowe (b-HCG, human chorionic gonadotropin), występujące we krwi kobiet ciężarnych i zanikające po porodzie, 
• substancje wytwarzane zarówno przez komórki prawidłowe, jak i nowotworowe, a z komórek nowotworowych wydalane do krążenia znacznie intensywniej niż z komórek zdrowych (CA 19-9, CA 125, CA 15-3),  
• enzymy występujące fizjologicznie w zdrowym organizmie, ale w zwiększonej ilości w przypadku rozwoju nowotworu (PSA, swoisty antygen sterczowy, PAP kwaśna fosfataza sterczowa, NSE enolaza swoista dla neuronów),  
• hormony fizjologicznie występujące w zdrowym organizmie, ale wytwarzane w zwiększonej ilości przez komórki nowotworowe (ACTH, ADH, TSH, hormony przysadki, kalcytonina, PTH, hormony tarczycy i przytarczyc, katecholaminy, hormony rdzenia nadnerczy),  
• inne substancje produkowane przez komórki nowotworowe, np. nieaktywne białka, cytokiny, białka ostrej fazy. 

Markery nowotworowe u mężczyzn 

Mężczyźni chorują na nowotwory nawet dwukrotnie częściej niż kobiety, na co wpływ mają zarówno geny i wydajność układu immunologicznego, jak i styl życia. Najczęściej diagnozowanym nowotworem u mężczyzn jest rak prostaty, odpowiadający za około 15-20% wszystkich nowotworów u panów – na szczęście dobrze reagujący na leczenie i rokujący korzystnie u ogromnej większości chorych.

Kolejne w rankingu częstości zachorowań są rak płuc oraz rak jelita grubego, odpowiadające za najwięcej zgonów związanych z nowotworami. Wysoka śmiertelność wynika głównie z późnej diagnozy, często już w zaawansowanych stadiach choroby.

Markery nowotworowe odgrywają coraz ważniejszą rolę w diagnostyce, monitorowaniu leczenia i prognozowaniu przebiegu chorób onkologicznych u mężczyzn. Oczywiście nie wszystkie nowotwory wydzielają specyficzne substancje, które można wykryć w tkankach, krwi czy innych płynach ustrojowych, jest to jednak możliwe m.in. w przypadku raka prostaty, jądra, wątroby, trzustki i jelita grubego.   

• PSA – najbardziej znany z markerów nowotworowych u mężczyzn, stosowany głównie do wykrywania raka prostaty. Wysokie stężenie PSA w surowicy krwi może wskazywać na obecność raka prostaty, ale również na łagodny przerost prostaty czy zapalenie prostaty.  
• AFP – marker stosowany przede wszystkim w diagnostyce raka wątroby (obecny nawet w 80% przypadków zachorowań) oraz nowotworów jądra innych niż nasieniaki. Podwyższone AFP u mężczyzn może sugerować rozwijający się nowotwór, a niewielkie wzmożenie produkcji może wskazywać m.in. na marskość wątroby lub zapalenie wątroby wywołane wirusem HBV.  
• CEA – marker badany głównie w monitorowaniu raka jelita grubego, ale podwyższone stężenie może być również związane z innymi nowotworami, takimi jak rak płuc, pęcherza moczowego czy trzustki, a także z alkoholową marskością wątroby oraz nieswoistymi chorobami jelit (choroba Leśniowskiego i Crohna, wrzodziejące zapalenie jelita grubego). 
• b-HCG – marker wykorzystywany w diagnostyce niektórych nowotworów jądra (zawierających komórki syncytiotrofoblastu produkujące HCG) oraz nowotworów zarodkowych (neuroblastoma i nephroblastoma). Podobnie jak AFP, b-HCG jest istotnym elementem w ocenie postępów leczenia oraz wykrywaniu nawrotów nowotworowych​.  
• CA19-9 – jego tężenie dynamicznie wzrasta w przypadkach nowotworów przewodu pokarmowego, zwłaszcza guzów trzustki i pęcherzyka żółciowego. Może być podwyższony również w przebiegu chorób zapalnych przewodu pokarmowego, wątroby i trzustki.   

Czytaj także: Markery nowotworowe – wskazania, przygotowanie, przebieg badania

Kiedy wykonać badanie markerów nowotworowych? 

Markery nowotworowe u mężczyzn mogą zostać zlecone przez lekarza w kilku określonych sytuacjach: 

• Mężczyźni z grup ryzyka – badanie markera PSA powinno być wykonywane u mężczyzn powyżej 40 roku życia, którzy są obciążeni rodzinnie rakiem prostaty oraz u mężczyzn po 50 roku życia.  
• Profilaktyka 40+ – oznaczenie poziomów PSA jest dostępne bezpłatnie w ramach ogólnopolskiego programu badań diagnostycznych (w ramach pakietu dla mężczyzn), z którego skorzystać może każdy Polak po 40. roku życia. 
• Podejrzenie nowotworu – jeśli u mężczyzny występują objawy, które mogą sugerować obecność nowotworu (w przypadku raka prostaty to np. trudności w oddawaniu moczu, częstomocz, krew w moczu, zaburzenia erekcji) lekarz może zlecić wykonanie badania specyficznych markerów, które wspomoże diagnostykę.  
• Ocena zaawansowania choroby – poziom stężenia specyficznych markerów nowotworowych może wskazywać na stopień zaawansowania choroby (np. poziom AFP w przypadku raka jądra). 
• Monitorowanie przebiegu leczenia – markery nowotworowe są często używane do oceny skuteczności leczenia onkologicznego, np. po operacji usunięcia guza lub w trakcie chemioterapii. Lekarz może zlecać regularne badania markerów nowotworowych, takich jak CEA w przypadku raka jelita grubego, aby sprawdzić, czy poziom markerów spada, co mogłoby świadczyć o skuteczności leczenia. 
• Wykrywanie nawrotów – po zakończeniu leczenia onkologicznego lekarz może zlecać okresowe badania markerów nowotworowych w celu sprawdzania, czy nie doszło do reaktywacji komórek rakowych.    

Czytaj także: Markery nowotworowe – czy są refundowane?

Pakiet markery nowotworowe dla mężczyzn 

Wykonywanie komercyjnych badań markerów nowotworowych staje się coraz bardziej popularne wśród mężczyzn, którzy czują się zagrożeni chorobami onkologicznymi z powodu obciążeń rodzinnych. Laboratoria oferują pakiety obejmujące najczęściej kilka kluczowych badań laboratoryjnych, które dostarczają informacji na temat ogólnego stanu zdrowia oraz potencjalnych zagrożeń nowotworowych. 

Najczęściej są to: 

• morfologia krwi – podstawowe badanie, które może ujawnić w organizmie niepokojące odstępstwa od normy, takie jak anemia, infekcje czy stany zapalne, które mogą towarzyszyć różnym chorobom, w tym nowotworom  
• odczyn Biernackiego (OB) – podwyższony OB może być związany z procesami nowotworowymi, choć jest to wskaźnik niespecyficzny  
• poziom markerów: PSA, CEA, AFP, CA 19-9 

Sprawdź: Pakiet badań DLA NIEGO – rozszerzony

Niektóre laboratoria oferują także konsultację wyników z lekarzem specjalistą, co jest szczególnie przydatne w przypadku wykrycia nieprawidłowości. Średni koszt pakietu dla mężczyzn to około 200 zł, a wykonywanie tego typu badań może pomóc we wczesnym wykryciu potencjalnie groźnych zmian nowotworowych i zwiększyć szanse pacjenta na skuteczne leczenie.

Wyniki badania zawsze trzeba skonsultować z lekarzem.

To również może Cię zainteresować:

Samobadanie jąder – dlaczego to takie ważne?