Wątroba – funkcje i znaczenie dla organizmu
Wątroba to największy i najlepiej ukrwiony gruczoł ludzkiego organizmu, a przy tym jeden z najważniejszych elementów układu pokarmowego. Jest odpowiedzialna m.in. za:
- przetwarzanie składników odżywczych w substancje łatwo przyswajalne przez komórki,
- magazynowanie substancji nadających się do ponownego wykorzystania (m.in. glikogenu, witamin A, D, B12, żelaza),
- wytwarzanie i wydzielanie żółci niezbędnej do emulgacji (rozbijania) tłuszczów, odtruwanie organizmu z toksycznych substancji (w tym alkoholu),
- wytwarzanie i magazynowanie enzymów
oraz dziesiątki innych, potrzebnych do przeżycia funkcji. U osób dorosłych wątroba jest w całości schowana pod prawym łukiem żebrowym i jest dużym, ważącym (wraz z krwią) nawet 2,5 kg organem.
Wątroba jest podwójnie unaczyniona. Do 80% krwi dostarczana jest żyłą wrotną (ukrwienie czynnościowe). Pozostała część ukrwiona jest przez tętnicę wątrobową właściwą (ukrwienie odżywcze), natomiast wątroba nie posiada własnego unerwienia. Z tego powodu sama wątroba nie boli. Ból odczuwany przy dysfunkcjach tego narządu jest rezultatem jej powiększenia i uciskaniem jej błony surowiczej.
Wątroba jest jedynym litym organem wykazującym zaawansowane zdolności regeneracyjne, nie jest jednak niezniszczalna. Gdy dojdzie do zaawansowanej marskości (zwłóknienia) i postępującej utraty czynnego miąższu, jej możliwości regeneracyjne ulegają poważnemu, a często tez nieodwracalnemu upośledzeniu. Co gorsza, na takim podłożu może potajemnie rozwijać się jeszcze większy wróg – złośliwy rak wątroby.
Czytaj także: Jak sprawdzić, czy wątroba jest zdrowa? Funkcje wątroby, badania
Choroby wątroby
Schorzenia wątroby dzieli się na trzy grupy: choroby miąższu, choroby naczyń i choroby wewnątrzwątrobowych przewodów żółciowych. Te występujące w populacji najczęściej to:
- wirusowe zapalenia wątroby (typu A, B, C, D i E),
- niealkoholowa i alkoholowa stłuszczeniowa choroba wątroby,
- polekowe uszkodzenie wątroby,
- marskość wątroby,
- zakrzepica żyły wrotnej i żył wątrobowych.
Do rzadkości nie należą też niestety nowotwory, w tym złośliwe guzy wątroby. Najczęstszy w tej grupie rak wątrobowokomórkowy, idący w parze z marskością wątroby.
Ponieważ wątroba nie jest unerwiona czuciowo, wiele schorzeń tego narządu, również tych najbardziej niebezpiecznych i zagrażających życiu, rozwija się w ukryciu, nie dając sygnałów ostrzegawczych. Jedyną szansą na wczesne rozpoznanie choroby bywają obrazowe badania profilaktyczne oraz czujna obserwacja niespecyficznych objawów, które można połączyć ze schorzeniami wątroby.
Rak wątroby – rodzaje nowotworów wątroby
Rak wątroby jest piątym pod względem częstości występowania nowotworem na świecie i czwartą najczęstszą przyczyną zgonów z powodu nowotworów. Wśród nowotworów wątroby możemy wyróżnić następujące grupy:
- najpowszechniejszym, stanowiącym około 90% wszystkich pierwotnych nowotworów wątroby, jest wywodzący się z komórek wątroby rak wątrobowokomórkowy (hepatocellular carcinoma – HCC),
- znacznie rzadszy, ale drugi w kolejności częstości występowania jest rak powstający z komórek wyścielających przewody przewodzące żółć wewnątrz wątroby (cholangiocarcinoma, CCC), a inne, sporadyczne typy nowotworów wątroby, to m.in. torbielakogruczolakorak, wątrobiak zarodkowy czy naczyniakomięsak,
- w wątrobie mogą rozwijać się nowotwory łagodne, takie jak naczyniak wątroby, gruczolak wątrobowokomórkowy, ogniskowy rozrost guzkowy wątroby, gruczolak z nabłonka dróg żółciowych,
- powszechne są też nowotwory wtórne, czyli przerzuty raka do wątroby z innych organów objętych procesem nowotworowym, m.in. raka żołądka, trzustki, płuca, piersi, czerniaka skóry i wielu innych.
Rak wątroby – epidemiologia
Guz wątroby typu wątrobowokomórkowego stanowi ponad 90% pierwotnych raków wątroby i zazwyczaj nazywa się go po prostu rakiem (guzem) wątroby. Najczęściej rozpoznaje się go w 6 i 7 dekadzie życia, częściej u mężczyzn niż u kobiet (2,5:1,8).
Światowe dane epidemiologiczne sprzed kilku lat mówią o ponad 850 tys. nowych przypadków rozpoznania tego nowotworu rocznie i podobnej liczbie zgonów z jego powodu. Statystyki dla naszego kraju mają niestety równie niekorzystne proporcje. Około 2 tys. nowych zachorowań i jeszcze więcej zgonów każdego roku.
Główną przyczyną tak niepomyślnych rokowań dla pacjentów z guzem wątroby jest brak specyficznych objawów choroby we wczesnych stadiach rozwoju. Dzieje się tak dlatego, że ten wyjątkowy organ posiada rezerwy funkcjonalne i może długo pełnić swoje funkcje pomimo toczącego się procesu degeneracyjnego hepatocytów. Co gorsza, postępującej kancerogenezy często nie udaje się wychwycić nawet w okresowych badaniach laboratoryjnych, których wyniki nie wykazują odchyleń od normy pomimo toczącej się choroby nowotworowej.
Czytaj także: Profilaktyka chorób nowotworowych. Jak zapobiegać nowotworom?
Rak wątroby – przyczyny
Najważniejszym czynnikiem ryzyka stymulującym rozwój raka wątroby jest marskość tego narządu (zmiany w budowie wątroby powodujące utratę funkcji narządu). Na tym podłożu rozwija się od 85 do 95% przypadków raka wątrobowokomórkowego. Za postępujące włóknienie (marskość) miąższu wątroby, a w konsekwencji również proces nowotworzenia w obrębie tego gruczołu, odpowiedzialne są przede wszystkim:
- wirusy hepatotropowe atakujące komórki wątrobowe, w tym przede wszystkim wirus hepatitis B – HBV (zapalenie wątroby typu B) i wirus hepatitis C – HCV (zapalenie wątroby typu C),
- substancje o działaniu hepatotoksycznym, w tym przede wszystkim alkohol (alkoholowa stłuszczeniowa choroba wątroby (ALD, Alkoholic Liver Disease), ale też niektóre leki stosowane przewlekle oraz np. aflatoksyna wytwarzana przez grzyby (znajdujące się na niewłaściwie przechowywanych ziarnach zbóż, nasionach roślin strączkowych czy orzechach),
- niealkoholowa stłuszczeniowa choroba wątroby (NAFLD, non-alcoholic fatty liver disease) powiązana z otyłością, zespołem metabolicznym, cukrzycą typu 2, insulinoopornością i innymi przyczynami,
- choroby autoimmunologiczne, np. autoimmunologiczne zapalenie wątroby,
- przewlekłe choroby dróg żółciowych.
Czynniki ryzyka raka wątroby
Osobami najbardziej zagrożonymi rozwojem raka wątrobowokomórkowego są osoby:
- po 50 roku życia,
- nadużywające alkoholu,
- zakażone wirusami HBV lub HCV,
- z otyłością i chorobami metabolicznymi oraz
- palące papierosy (na palenie tytoniu jako czynnik rozwoju raka wątroby wskazuje coraz więcej współczesnych badań).
Onkolodzy apelują jednak o zachowanie czujności również przez osoby spoza grupy ryzyka. Sporadyczne przypadki rozwoju raka wątroby zdarzają się nawet u ludzi młodych, prowadzących zdrowy tryb życia i ze zdrową wątrobą.
Rak wątroby bywa rozpoznawany również u dzieci. W najmłodszej części populacji najczęściej diagnozowany jest wątrobiak zarodkowy, dotyczący głównie niemowląt i dzieci do 3 roku życia. U starszych dzieci oraz u nastolatków zdarzają się przypadki raka wątrobowokomórkowego.
Czytaj także: Alkoholowe choroby wątroby – przyczyny, objawy i rodzaje uszkodzenia wątroby
Rak wątroby – objawy
Zaobserwowanie wczesnych objawów raka wątroby jest praktycznie niemożliwe, podobnie jak trudno rozpoznać wczesne stadia marskości wątroby czy choroby stłuszczeniowej. Schorzenia wątroby długo pozostają nieuchwytne, ale czujność powinny obudzić niespecyficzne objawy, takie jak:
- przewlekłe osłabienie, brak energii,
- senność,
- złe samopoczucie,
- zaburzenia czynności układu pokarmowego, w tym uczucie sytości po spożyciu niewielkiej ilości pokarmu,
- miernie nasilone dolegliwości bólowe zlokalizowane w nadbrzuszu, najczęściej kłucie, ból, ucisk w prawym podżebrzu (wskazujące na hepatomegalię, czyli powiększenie organu i naciskanie na sąsiednie, unerwione tkanki),
- obrzęki kończyn lub twarzy, wodobrzusze,
- zażółcenie białek oczu, nierównomierne rozmieszczenie ciemniejszego pigmentu na skórze,
- utrata apetytu, spadek masy ciała,
- duszność i bóle kostne (w zaawansowanym stadium).
W wielu przypadkach objawy te wskazują już niestety na daleko posunięte zwłóknienie miąższu wątroby i raka wątroby w średnim lub zaawansowanym stadium. U niektórych pacjentów guz rozwija się bardzo szybko, podwojenie masy zajmuje mu zaledwie kilka miesięcy.
Najskuteczniejszą obecnie metodą wczesnego wykrywania choroby jest systematyczny nadzór nad osobami z grupy ryzyka, polegający na profilaktycznym badaniu USG wykonywanym co pół roku. Mimo to, większość przypadków raka wątroby do dziś rozpoznawana jest przypadkiem, gdy na zmiany ogniskowe w jej miąższu diagnosta trafia przy okazji badania USG wykonywanego z innego powodu.
Czytaj także: Ból wątroby: objawy i przyczyny. Jak leczyć i zapobiegać?
Rak wątroby – stadium zaawansowania
Stadia zaawansowania raka wątroby i prognozy przeżycia by klasyfikuje się w skali pięciostopniowej:
- Stopień 0 (bardzo wczesny rak wątroby): guz jest niewielki, zachowane są funkcje wątroby, stan ogólny pacjenta jest dobry. Przeżywalność to minimum 5 lat u ponad 90% chorych poddanych terapii.
- Stopień A (wczesny rak wątroby): wielkość guza przekracza 2 cm, w wątrobie występują ponad 3 ogniska, funkcje wątroby są zachowane, a pacjent jest w dobrym stanie ogólnym. Przeżywalność dla osób poddających się leczeniu onkologicznemu określa się na 5 lat.
- Stopień B (średniozaawansowany rak wątroby): wielkoguzkowa postać raka wątroby, z przeżywalnością zależną od podjętego leczenia, średnio ok. 3 lata dla pacjentów poddanych chemioterapii.
- Stopień C (zaawansowany rak wątroby): prócz guza pierwotnego obserwuje się przerzuty do okolicznych tkanek lub narządów, przeżywalność to ok. 10 miesięcy.
- Stopień D (terminalne stadium raka wątroby): pacjent pozostaje w leczeniu paliatywnym, przeżywalność wynosi od kilku tygodni do kilku miesięcy.
Czytaj także: Kiedy należy wykonać próby wątrobowe? Normy dla prób wątrobowych
Rak wątroby – leczenie
Współczesne metody leczenia wczesnego raka wątrobowokomórkowego mają na celu usunięcie zmian nowotworowych metodą operacyjną, a w bardziej zaawansowanych stadiach – wydłużenie czasu przeżycia chorych oraz poprawę jakości ich życia.
Jedyną metodą dającą szanse na całkowite wyleczenie, jest leczenie operacyjne (resekcja guza, przeszczep wątroby). Niestety, ze względu na zbyt późne rozpoznania oraz zły stan ogólny chorych w momencie rozpoczęcia leczenia, do zabiegu chirurgicznego kwalifikuje się zaledwie 30% pacjentów z rakiem wątroby. Pozostali pacjenci mogą być poddawani (z różnym skutkiem) leczeniu miejscowemu, systemowemu oraz paliatywnemu.
Metody leczenia raka wątroby:
- resekcja guza – do chirurgicznego usunięcia raka wątroby kwalifikują się najczęściej pacjenci z pojedynczą zmianą o wielkości do 3 cm, z zachowaną wydolnością wątroby, bez towarzyszącej marskości i nadciśnienia wrotnego,
- transplantacja wątroby – kryteria kwalifikacji do przeszczepu wątroby są bardzo restrykcyjne (tzw. kryteria mediolańskie), mogą obejmować pacjentów z jedną zmianą guzowatą mniejszą niż 5 cm lub z maksymalnie trzema zmianami o wielkości nieprzekraczającej 3 cm,
- leczenie miejscowe mające na celu zmniejszenie masy guza, m.in. ablacja prądem o dużej częstotliwości (RFA), przezskórna iniekcja alkoholu, przeztętnicza chemioembolizacja (TAE), radioembolizacja, krioablacja, nieodwracalna elektroporacja,
- chemioterapia systemowa raka wątrobowokomórkowego – stosowana rzadko ze wzglądu na ograniczone, niezadowalające działanie,
- terapia celowana – z zastosowaniem leków działających antyangiogennie (hamujących wytwarzanie naczyń krwionośnych), takich jak sorafenib, lenvatinib, brivanib, linifamid,
- radioterapia stereotaktyczna (SBRT – stereotactic body radiotherapy) pozwalająca na zmniejszenie uszkodzeń wątroby,
- leczenie skojarzone – łączące w różnych kombinacjach i proporcjach elementy chirurgii, chemioterapii, radioterapii czy technik przezskórnych.
We wszystkich przypadkach raka wątroby, po zakończeniu leczenia niezbędne jest systematyczne prowadzenie badań kontrolnych ze względu na ryzyko nawrotu.
Rak wątroby – rokowania
Podobnie jak w każdym innym przypadku rozwijającego się w organizmie złośliwego nowotworu, najważniejszym czynnikiem rokowniczym jest stadium guza w momencie rozpoznania oraz moment rozpoczęcia leczenia onkologicznego. O złych prognozach dla guzów wątroby różnego typu przesądzają przede wszystkim:
- duże rozmiary guza,
- obecność przerzutów pozawątrobowych,
- mikroinwazja i makroinwazja naczyniowa (przenikanie komórek nowotworowych do naczyń),
- pogarszający się stan czynnościowy wątroby,
- upośledzenie ogólnej sprawności fizycznej.
Guz wątroby należy niestety do nowotworów dających guzy przerzutowe, najczęściej umiejscowione w nerkach, płucach, mózgu, kościach i węzłach chłonnych. Ponadto na losy pacjenta duży wpływ ma wydolność jego wątroby oraz zmiany zachodzące w innych narządach, częste w przewlekłych chorobach wątroby.
Bibliografia
Rak wątrobowokomórkowy – dylematy diagnostyczne. Hepatocellular carcinoma – diagnostic dilemmas. Krzysztof Gutkowski, Marek Hartleb, Maciej Kajor
Rak wątrobowokomórkowy – dziś możemy go skuteczniej leczyć. Agata Misiurewicz-Gabi. Termedia. 02.06.2022
