Światowy Dzień Raka Krwi 2026 – czym są nowotwory hematologiczne, jak je rozpoznać i dlaczego warto oddać szpik?

Czym jest Światowy Dzień Raka Krwi?

28 maja to data nieprzypadkowa – wybrana jako wyraz globalnej solidarności z osobami chorymi na nowotwory hematologiczne. Inicjatywa Niemieckiej Fundacji Białaczkowej (Deutsche Leukämie- und Lymphom-Hilfe) szybko zyskała zasięg międzynarodowy i dziś jest obchodzona w dziesiątkach krajów na świecie, w tym w Polsce.

Cel jest dwutorowy: po pierwsze edukować społeczeństwo o tym, czym są nowotwory krwi i jak je rozpoznać. Po drugie – zachęcać do rejestracji w bazach potencjalnych dawców szpiku kostnego, bo dla wielu chorych jedyną szansą na wyleczenie jest właśnie przeszczep. Symbolem dnia jest kolor bordowy, nawiązujący do barwy krwi – przypomnienie, że w tej chorobie chodzi dosłownie o życie.

Nowotwory układu krwiotwórczego stanowią około 10% wszystkich nowotworów złośliwych. W Polsce każdego roku zachorowuje na nie od 15 do 17 tysięcy osób. To nie są rzadkie schorzenia – to choroby, które dotykają zarówno dzieci, jak i osoby starsze, kobiety i mężczyzn, sportowców i ludzi prowadzących siedzący tryb życia. Warto wiedzieć o nich więcej, zanim los postawi nas przed taką diagnozą. Zachęcamy do zapoznania się z materiałami na temat profilaktyki nowotworowej oraz dostępnych pakietów badań.

Czym są nowotwory krwi?

Nowotwory hematologiczne to choroby układu krwiotwórczego i limfatycznego, w których dochodzi do niekontrolowanego namnażania nieprawidłowych komórek krwi. W zdrowym organizmie krew produkowana jest w szpiku kostnym – gąbczastej tkance wypełniającej wnętrze kości. To tam powstają krwinki czerwone (odpowiedzialne za transport tlenu), krwinki białe (element układu odpornościowego) i płytki krwi (potrzebne do krzepnięcia). Gdy w tym precyzyjnym systemie coś idzie nie tak i jedna z linii komórkowych zaczyna się namnażać w sposób niekontrolowany, mówi się o nowotworze hematologicznym.

Wyróżnia się trzy główne grupy tych schorzeń:

• Białaczki – nowotwory wywodzące się bezpośrednio z komórek szpiku kostnego lub krwi.
• Chłoniaki – nowotwory wywodzące się z układu limfatycznego (węzłów chłonnych, śledziony, grasicy).
• Szpiczak plazmocytowy – nowotwór komórek plazmatycznych produkujących przeciwciała.

Każda z tych grup jest wewnętrznie zróżnicowana – obejmuje dziesiątki podtypów o różnym przebiegu, rokowaniu i sposobie leczenia. Więcej na temat tego, jak działa szpik kostny – rola i choroby, można przeczytać w dedykowanym artykule. Warto też zapoznać się z omówieniem rodzajów białaczek.

Białaczka – najszerzej znany nowotwór krwi

Białaczka jest prawdopodobnie najbardziej rozpoznawalnym nowotworem krwi – w dużej mierze za sprawą licznych kampanii społecznych i medialnych historii. To jednak nie jedna choroba, lecz cała rodzina schorzeń o bardzo różnym charakterze. Szczegółowe informacje na temat tego, jak wygląda białaczka – objawy i rozpoznanie, znajdziesz w osobnym artykule.

• Białaczki ostre charakteryzują się gwałtownym, nagłym przebiegiem – choroba rozwija się w ciągu dni lub tygodni i wymaga natychmiastowego leczenia szpitalnego. Najczęstszą ostrą białaczką u dorosłych jest ostra białaczka szpikowa (AML, ang. acute myeloid leukemia). Nieleczona prowadzi do śmierci w ciągu tygodni.
• Białaczki przewlekłe mają zupełnie inny charakter – mogą trwać latami, nie dając praktycznie żadnych objawów. Przewlekła białaczka szpikowa (CML) jest często wykrywana przypadkowo podczas rutynowej morfologii krwi. Cechuje ją obecność charakterystycznego chromosomu Philadelphia, który stał się celem nowoczesnych terapii celowanych. Dzięki nim rokowania w CML diametralnie się poprawiły. Więcej na ten temat w artykule o przewlekłej białaczce szpikowej.
• Białaczka u dzieci to odrębny rozdział. Ostra białaczka limfoblastyczna (ALL) jest najczęstszym nowotworem złośliwym u dzieci, stanowiąc około 25–30% wszystkich nowotworów pediatrycznych. Dobra wiadomość jest taka, że skuteczność leczenia ALL u dzieci przekracza 80–90% – to jeden z największych sukcesów współczesnej onkologii.

Chłoniaki, szpiczak i inne nowotwory krwi

Obok białaczek istnieje szereg innych nowotworów hematologicznych, które – choć mniej znane – są równie poważne.

• Chłoniak Hodgkina (ziarnica złośliwa) dotyczy głównie młodych dorosłych między 20. a 35. rokiem życia. To jeden z najlepiej rokowalnych nowotworów w ogóle – przy odpowiednim leczeniu wyleczalność sięga ponad 85–90%. Objawem charakterystycznym jest bezbolesne powiększenie węzłów chłonnych, najczęściej na szyi lub w okolicy nadobojczykowej. Dowiedz się więcej o chłoniaku Hodgkina.
• Chłoniaki nieziarnicze (NHL, ang. non-Hodgkin lymphoma) to bardzo zróżnicowana grupa obejmująca kilkadziesiąt podtypów. Występują częściej u osób starszych i mają bardziej zmienne rokowania – od form powolnych, latami niewymagających leczenia, po agresywne wymagające natychmiastowej interwencji. Przeczytaj więcej o chłoniaku nieziarniczym oraz o tym, jak wygląda chłoniak – objawy i leczenie.
• Szpiczak mnogi (szpiczak plazmocytowy) to nowotwór wywodzący się z komórek plazmatycznych szpiku. Typowo diagnozowany jest u osób po 60. roku życia. Charakterystycznym objawem jest ból kości – szczególnie kręgosłupa i żeber – a także patologiczne złamania. Choroba jest przewlekła i choć nieuleczalna tradycyjnymi metodami, nowoczesne terapie znacznie przedłużają i poprawiają jakość życia. Więcej o szpiczaku mnogim.
• Czerwienica prawdziwa to rzadszy nowotwór mieloproliferacyjny, w którym szpik produkuje nadmierną ilość krwinek czerwonych. Krew staje się zbyt gęsta, co zwiększa ryzyko zakrzepicy i udaru. Przeczytaj więcej o czerwienicy prawdziwej.
• Histiocytoza to rzadka grupa nowotworów układu odpornościowego, wywodząca się z komórek histiocytarnych. Może dotyczyć zarówno dzieci, jak i dorosłych, a jej przebieg jest bardzo zróżnicowany – od form łagodnych, samoistnie ustępujących, po agresywne wymagające intensywnego leczenia. Więcej informacji o histiocytozie.

Objawy alarmowe – kiedy zgłosić się do lekarza?

Nowotwory krwi bywają zdradliwe – ich wczesne objawy są często niespecyficzne i łatwe do zbagatelizowania. Ciągłe zmęczenie i senność, bladość skóry, duszność przy niewielkim wysiłku – każdy z nas przypisuje je przepracowaniu lub anemii z niedoboru żelaza. I niekiedy ma rację. Ale niekiedy za tymi objawami kryje się coś poważniejszego.

Objawy, które powinny skłonić do wizyty u lekarza i wykonania morfologii krwi:

• powiększone, niebolesne węzły chłonne (na szyi, w pachwinie, pod pachami) utrzymujące się ponad 2–4 tygodnie,
• siniaki na ciele pojawiające się bez wyraźnej przyczyny,
• nawracające krwawienia z nosa lub dziąseł,
• gorączka, nocne poty i utrata masy ciała bez uchwytnej przyczyny – tzw. B-symptomy, klasyczne dla chłoniaków,
• ból kości i patologiczne złamania – sygnał mogący wskazywać na szpiczaka,
• anemia – szczególnie gdy nie odpowiada na suplementację żelaza.

Diagnostyka – morfologia krwi jako klucz do wczesnego wykrycia

Pierwszym i najważniejszym badaniem w diagnostyce nowotworów krwi jest morfologia krwi z rozmazem. To proste, tanie i powszechnie dostępne badanie, które polega na pobraniu próbki krwi i analizie jej składu. Nieprawidłowe wartości – zbyt wiele lub zbyt mało krwinek danego rodzaju, obecność form niedojrzałych – mogą być pierwszym sygnałem, że coś się dzieje w szpiku. Co istotne, wiele przypadków przewlekłych białaczek i innych nowotworów hematologicznych wykrywanych jest właśnie przypadkowo, przy okazji badań wykonywanych z zupełnie innego powodu.

Gdy morfologia wykazuje nieprawidłowości, lekarz może skierować pacjenta na dalsze badania:

• USG węzłów chłonnych – nieinwazyjne badanie obrazowe oceniające wielkość, strukturę i unaczynienie węzłów; wykonywane przy powiększeniu węzłów lub podejrzeniu chłoniaka.
• Biopsja cienkoigłowa – pobranie materiału z węzła chłonnego cienką igłą; pozwala ocenić, czy powiększony węzeł zawiera komórki nowotworowe.
• Diagnostyka molekularna i cytogenetyczna – badania genetyczne szukające konkretnych aberracji chromosomowych, takich jak chromosom Philadelphia w CML czy mutacja JAK2 w czerwienicy prawdziwej; pozwalają precyzyjnie zidentyfikować typ nowotworu i dobrać leczenie.

Leczenie – od chemioterapii do terapii CAR-T

Leczenie nowotworów hematologicznych jest dziś znacznie bardziej zróżnicowane i precyzyjne niż jeszcze kilkanaście lat temu. Owszem, klasyczna chemioterapia i immunoterapia nadal pozostają podstawą postępowania w wielu białaczkach i chłoniakach. Ale coraz większą rolę odgrywają nowoczesne podejścia.

• Terapie celowane – takie jak inhibitory kinaz (np. imatynib w CML) czy przeciwciała monoklonalne (np. rytuksymab w chłoniakach) – działają precyzyjnie na komórki nowotworowe, oszczędzając zdrowe tkanki. Dzięki nim skuteczność leczenia wielu nowotworów hematologicznych dramatycznie wzrosła.
• Terapia CAR-T (Chimeric Antigen Receptor T-cell therapy) to jedna z największych rewolucji w onkologii ostatnich lat. Polega na pobraniu limfocytów T od pacjenta, ich genetycznej modyfikacji w laboratorium tak, by rozpoznawały komórki nowotworowe, a następnie ponownym podaniu ich choremu. Metoda ta przynosi spektakularne efekty u pacjentów z opornymi białaczkami i chłoniakami, u których zawiodły inne metody leczenia.
• Przeszczep szpiku kostnego – zarówno autologiczny (z własnych komórek macierzystych pacjenta), jak i alogeniczny (od dawcy) – jest kluczową metodą leczenia wielu nowotworów hematologicznych. Decyzję o jego zastosowaniu podejmuje lekarz hematolog we współpracy z onkologiem. Coraz ważniejszą rolę odgrywa też model opieki koordynowanej, który zapewnia pacjentom hematologicznym kompleksową, wielospecjalistyczną opiekę w jednym miejscu.

Przeszczep szpiku – oddaj szpik, oddaj życie

Dla wielu pacjentów z białaczką, chłoniakiem czy aplazją szpiku przeszczep szpiku kostnego od dawcy alogenicznego jest jedyną szansą na życie. Problem polega na tym, że znalezienie zgodnego dawcy bywa niezwykle trudne. Dlaczego?

Kluczowe jest dopasowanie antygenów HLA (ang. Human Leukocyte Antigens) – białek obecnych na powierzchni komórek, będących rodzajem biologicznego „odcisku palca”. Zgodność musi być bardzo wysoka, a prawdopodobieństwo, że dwoje niespokrewnionych ludzi będzie idealnie dopasowanych, wynosi od 1:10 000 do nawet 1:1 000 000. Im więcej osób zarejestrowanych w bazach dawców, tym większa szansa, że każdy chory znajdzie swojego bliźniaka genetycznego.

Jak zostać dawcą szpiku?

Rejestracja jest prosta i bezbolesna:

1. Wejdź na stronę DKMS Polska (dkms.pl) lub zarejestruj się podczas akcji w swoim mieście.
2. Wypełnij formularz i poczekaj na zestaw do pobrania wymazu z jamy ustnej.
3. Prześlij wymaz – twoje dane trafią do światowej bazy dawców.
4. Jeśli kiedykolwiek okaże się, że pasujesz do konkretnego pacjenta, zostaniesz poproszony o donację.

Jedno proste działanie może uratować ludzkie życie. Zarejestruj się.

Nowotwory krwi u dzieci – szczególna sytuacja

Choć pierwsze skojarzenie z nowotworami hematologicznymi dotyczy zwykle dorosłych, białaczka jest najczęstszym nowotworem złośliwym u dzieci. Ostra białaczka limfoblastyczna (ALL) stanowi ponad 80% wszystkich białaczek dziecięcych i – co ważne – jest też jednym z najlepiej wyleczalnych nowotworów w ogóle. Skuteczność leczenia u dzieci przekracza 85–90%, a u wielu pacjentów mówi się o pełnym wyleczeniu.

Diagnoza nowotworu u dziecka to dramatyczne przeżycie dla całej rodziny. Rodzice często zadają sobie pytanie: jak rozmawiać z dzieckiem o chorobie? Specjaliści zalecają otwartość dostosowaną do wieku – dzieci radzą sobie lepiej, gdy rozumieją, co się dzieje, niż gdy wyczuwają niepokój dorosłych, ale nie wiedzą, skąd pochodzi. Kluczową rolę odgrywa tu pediatra oraz wyspecjalizowany personel oddziałów onkologii dziecięcej.

Zdrowie psychiczne pacjenta z nowotworem krwi

Diagnoza nowotworu – niezależnie od rokowania – jest traumatycznym przeżyciem. Szok informacyjny, lęk przed śmiercią, niepewność co do przyszłości, zmiana roli społecznej i zawodowej, często izolacja podczas leczenia – to wszystko realnie wpływa na zdrowie psychiczne chorych i ich bliskich.

Psychoonkologia jest dziedziną, która odpowiada na te potrzeby. Psychoonkolodzy, psycholodzy i psychiatrzy współpracujący z oddziałami hematologicznymi pomagają pacjentom przepracować szok diagnozy, radzić sobie z lękiem w trakcie leczenia, a rodzinom – zrozumieć, jak wspierać bliską osobę chorą. Depresja i zaburzenia lękowe są u pacjentów onkologicznych znacznie częstsze niż w ogólnej populacji i – tak jak nowotwór – wymagają leczenia, a nie przeczekiwania.

Kiedy zgłosić się do lekarza?

Morfologia krwi wykonywana raz w roku to absolutne minimum profilaktyczne dla każdego dorosłego Polaka. To tanie (w ramach NFZ często bezpłatne), szybkie i niezwykle informatywne badanie. Wiele nowotworów hematologicznych wykrywanych jest właśnie w tym badaniu – zanim zdążą dać jakiekolwiek objawy.

Pierwszym krokiem jest zawsze lekarz rodzinny, który oceni wyniki morfologii i zdecyduje, czy konieczna jest konsultacja hematologa. Nie zwlekaj z wizytą, jeśli:

• Odczuwasz przewlekłe zmęczenie, które nie ustępuje po odpoczynku.
• Masz nawracające infekcje.
• Zauważasz siniaki lub krwawienia bez wyraźnej przyczyny.
• Powiększone węzły chłonne nie ustępują przez kilka tygodni.
• Odczuwasz ból kości lub straciłeś na wadze bez diety.

Światowy Dzień Raka Krwi to nie tylko okazja do refleksji – to wezwanie do działania. Nowotwory hematologiczne dotykają co roku tysięcy Polaków, ale nowoczesna medycyna – terapie celowane, immunoterapia, CAR-T, przeszczepy szpiku – daje coraz lepsze wyniki. Wiele z tych chorób, wykrytych odpowiednio wcześnie, jest dziś wyleczalnych.

Zrób dwie rzeczy jeszcze w tym tygodniu: umów się na morfologię krwi i zarejestruj się jako potencjalny dawca szpiku. Pierwsza może uratować twoje życie. Druga – czyjeś.