Histiocytoza – przyczyny, objawy i leczenie histiocytozy z komórek Langerhansa oraz innych histiocytoz 

Histiocytoza – co to jest za choroba?  

Histiocytoza to grupa rzadkich chorób charakteryzujących się nieprawidłowym wzrostem, akumulacją i funkcjonowaniem histiocytów, czyli komórek układu odpornościowego.

Histiocyty należą do grupy makrofagów tkankowych i znajdują się we wszystkich narządach, a u pacjentów z histiocytozą nadmiernie się namnażają (proliferują), powodując uszkodzenia tkanek oraz różnorodne objawy kliniczne w zależności od lokalizacji procesu chorobowego.  

W Polsce każdego roku rozpoznaje się kilkadziesiąt nowych przypadków histiocytozy, a pierwsze objawy najczęściej pojawiają się u dzieci poniżej 10. roku życia. Choroby mogą jednak rozwijać się również u osób dorosłych, mieć charakter przewlekły i nawracający, nawet pomimo leczenia.  

Histiocytoza – klasyfikacja  

Obecnie istnieje kilka systemów klasyfikacji chorób z grupy histiocytoz, a według podziału zaproponowanego przez WHO w 1999 r. dzieli się je na trzy kategorie:  

1. Histiocytoza komórek Langerhansa (LCH, historycznie histiocytoza X): 

• ziarniniak kwasochłonny  

• choroba Handa-Schullera-Christiana  

• choroba Abta-Leterera-Siwego 

2. Histiocytoza jednojądrzastych fagocytów innych niż komórki Langerhansa:  

• choroba Rosai-Dorfman  

• histiocytoza zatokowa z masywną limfadenopatią  

• limfohistiocytoza z hemofagocytozą (histiocytoza hemofagocytarna HLH)  

3. Ostra białaczka monocytowa:  

• histiocytoza złośliwa  

• chłoniak histiocytarny  

Ten stary podział w 2016 roku został zmodyfikowany, a grupę histiocytoz podzielono na pięć grup:   

• grupa L (obejmuje najczęstszą u dzieci histiocytozę z komórek Langerhansa LHC) 

• grupa C (skórne i skórnośluzówkowe histiocytozy, takie jak postacie skórne non-LCH, czyli histiocytozy bez komórek Langerhansa, a także młodzieńcza postać żółtakoziarniniaka) 

• złośliwe histiocytozy  

• choroba Rosai-Dorfman i jej różne postaci (bardzo rzadkie u dzieci) 

• zespoły hemafagocytarne oraz zespół aktywacji makrofagów  

Czy histiocytoza to choroba nowotworowa? 

Histiocytoza nie jest typowym nowotworem, ale niektóre odmiany tej choroby, jak choćby najbardziej powszechna histiocytoza z komórek Langerhansa (LCH), wykazują cechy nowotworowe, takie jak niekontrolowany, klonalny charakter rozrostów komórek.

Nie wszystkie odmiany histiocytozy mają agresywny charakter, niektóre mogą mieć łagodny przebieg. Histiocytoza komórek Langerhansa może mieć zarówno bardzo dobre rokowania (jeśli proliferacja histiocytów jest jednoukładowa), jak i rokowania niepewne, jeśli doszło do zajęcia szpiku, wątroby, śledziony lub ośrodkowego układu nerwowego.

Agresywne przypadki histiocytozy leczone są zgodnie z protokołami onkologicznymi.  

Histiocytoza – przyczyny 

Przyczyny chorób z grupy histiocytoz są złożone i nie do końca poznane, a u ich podłoża leży klonalna proliferacja histiocytów (komórek układu odpornościowego), czyli niekontrolowane ich namnażanie i akumulacja w tkankach i narządach poszczególnych układów.

Pośród wskazywanych przez badaczy przyczyn, dziś wymienia się mutacje genetyczne w komórkach macierzystych układu odpornościowego (m.in. obecność mutacji w obrębie genu BRAF V600E w histiocytach u pacjentów z objawami LCH), ale pod uwagę brane są też nieprawidłowości w funkcjonowaniu układu odpornościowego pod wpływem ekspozycji na czynniki środowiskowe, takie jak toksyny (w tym dym tytoniowy) i alergeny czy oddziaływanie wirusów (wskazuje się np. zakażenie EBV).

Niektóre histiocytozy prowokowane są przez aktywne choroby nowotworowe (np. chłoniaki), choroby z autoagresji czy powikłania po przeszczepieniu narządów lub komórek krwiotwórczych.  

Histiocytoza – objawy 

Przebieg i objawy kliniczne chorób z grupy histiocytoz różnią się u poszczególnych pacjentów, gdyż proliferacja komórek może dotyczyć różnych narządów i układów oraz mieć różne nasilenie.

Histiocytozy mogą być łagodne i ograniczone do jednego układu lub narządu (histiocytoza jednosystemowa), podczas gdy inne mogą być agresywne i rozprzestrzeniać się nawet na cały organizm (histiocytoza wielosystemowa).

U dzieci najczęściej rozpoznaje się histiocytozę komórek Langerhansa, a choroba zazwyczaj ma charakter uogólniony i przebiega z gorączką, osłabieniem i uratą masy ciała, Najczęściej obserwowane objawy kliniczne to: 

Zajęty układ	Objawy histiocytozy komórek Langerhansa
Kości  (80% przypadków)	Lita zmiana w postaci guza na kości, widoczna gołym okiem lub wyczuwalna palpacyjnie, pojedyncza lub mnoga, bolesna lub bezbolesna. Często pojawia się na głowie (histiocytoza kości czaszki), na sklepieniu czaszki lub w obrębie żuchwy lub szczęki, ze zmianami na dziąsłach i zaburzeniami w wyrzynaniu lub przedwczesną utratą zębów, czasem też na żebrach lub kręgosłupie i w innych lokalizacjach.
Skóra (25-39%)	Zmiany rumieniowe lub plamisto-grudkowe, miejscami żółtobrunatne, łuszczące się, możliwe grudki, krosty lub pęcherzyki pojawiające się na owłosionej skórze głowy, za uszami, w fałdach ciała, na tułowiu, w okolicach odbytu. U niemowląt zajęcie skóry głowy w przebiegu LCH bywa mylone z ciemieniuchą, której nie da się usunąć tradycyjnymi metodami.
Układ krwionośny	Obniżone parametry morfotyczne krwi
Uszy	Nawracające zapalenia ucha środkowego, bóle i zawroty głowy, wyciek z ucha, zaburzenia słuchu, czasem trwałe uszkodzenie słuchu.
Układ oddechowy	Niespecyficzne objawy w postaci kaszlu i duszności wysiłkowej, ale też spontaniczna odma opłucnowa i sinica, powikłanie w postaci włóknienia płuc, rozedmy i niewydolności oddechowej.
Układ pokarmowy i narządy limfatyczne (13%)	Wzdęcia, bóle brzucha, zaburzenia wydalania z konsekwencjami w postaci braku przyrostu masy ciała (u dzieci), ponadto zajęcie i powiększenie wątroby i śledziony, powiększenie węzłów chłonnych.
Ośrodkowy układ nerwowy (6%)	Poliuria, czyli wytwarzanie nadmiernej ilości moczu w przebiegu moczówki prostej powstającej jako wynik uszkodzenia tylnego płata przysadki. Inne możliwe objawy zajęcia OUN to zaburzenia pamięci, drgawki, opóźnienie dojrzewania płciowego, zaburzenia wzrostu.

Przebieg kliniczny histiocytozy komórek Langerhansa jest różny dla poszczególnych pacjentów i niestety często nieprzewidywalny — u części dzieci pozostaje bezobjawowy, u innych ma charakter nawracający lub przewlekły, z nagłymi zaostrzeniami lub samoistnymi regresjami, a czasem z zagrożeniem życia wskutek niewydolności narządów i układów objętych procesem chorobowym.  

Histiocytoza – diagnostyka i leczenie 

W procesie diagnostycznym histiocytozy różnych typów przeprowadza się szereg badań, w tym m.in.: 

• biopsję zmian i badanie histopatologiczne,  

• badania molekularne (potwierdzające występowanie charakterystycznych mutacji, m.in. mutacji w genie BRAF),  

• dodatkowe badania obrazowe (rezonans magnetyczny, tomografia komputerowa, usg, badanie radiologiczne, PET, scyntygrafia),  

• badania krwi oraz moczu, 

• w wielu przypadkach konieczna jest również konsultacja laryngologa, okulisty, neurologa lub psychologa.  

Terapia histiocytoz zawsze dopasowana jest do odmiany i charakteru choroby i może być skrajnie różna w przypadku poszczególnych pacjentów.  

W histiocytozie LCH łagodnej, jednoukładowej, ograniczonej do kości, skóry lub węzłów chłonnych rokowania bywają doskonałe (sięgające 100%), a leczenie może być minimalne (np. łyżeczkowanie ogniska i miejscowe podanie sterydu albo zastosowanie radioterapii) lub wręcz odstępuje się od niego, pozostawiając pacjenta jedynie w obserwacji.  

Wieloogniskowe zmiany mogą wymagać intensywniejszego leczenia, w tym terapii onkologicznej.

Stosuje się chemioterapię (dobór leków zależy od stopnia zaawansowania choroby, mogą to być np. wimblastyna i prednizon), a w przypadku braku odpowiedniej reakcji lub reaktywacji choroby również inne cytostatyki (cytarabina, kladrybina, winkrystyna, metotreksat, merkaptopuryna) lub terapia celowana (w oparciu o wynik przeprowadzonego wcześniej badania molekularnego). 

Przebieg wieloukładowej histiocytozy bywa nieprzewidywalny, a rokowania niepewnie i zmienne – nagłe zaostrzenia prowadzą do śmierci średnio u 20-30% pacjentów. W przypadku histiocytozy z komórek Langerhansa czynnikami niekorzystnymi rokowniczo są: 

• wystąpienie objawów w bardzo wczesnym dzieciństwie (poniżej 2 roku życia) 

• zajęcie tzw. organów ryzyka (układ krwiotwórczy, wątroba, śledziona) 

• zajęcie ośrodkowego układu nerwowego 

To również może Cię zainteresować:

Profilaktyka chorób nowotworowych. Jak zapobiegać nowotworom?