Zapaść krążeniowa („zapaść serca”) – objawy, przyczyny i pierwsza pomoc

Co to jest zapaść krążeniowa?

Zapaść krążeniowa to stan nagłego załamania wydolności układu krążenia prowadzący do niedostatecznego przepływu krwi przez tkanki i narządy. W efekcie organizm nie otrzymuje odpowiedniej ilości tlenu ani substancji odżywczych, co może prowadzić do niedotlenienia mózgu, serca i innych narządów. Stan ten wymaga natychmiastowej interwencji medycznej, ponieważ w skrajnych przypadkach może doprowadzić do zatrzymania krążenia i niewydolności narządów.

Zapaść najczęściej wiąże się z:

• gwałtownym spadkiem ciśnienia krwi,
• zmniejszeniem objętości krwi krążącej
• ciężkimi zaburzeniami pracy serca i naczyń krwionośnych.

Dochodzi wówczas do zaburzeń perfuzji tkanek oraz zmniejszenia objętości minutowej i wyrzutowej serca. Oznacza to, że serce nie jest w stanie skutecznie pompować krwi, a narządy otrzymują zbyt mało tlenu.

Zapaść krążeniowa to nie to samo, co zawał serca ani nagłe zatrzymanie krążenia.  Choć pojęcia te bywają używane zamiennie, oznaczają różne stany i dotyczą odmiennych mechanizmów zaburzeń pracy układu sercowo-naczyniowego. Różnice mają znaczenie nie tylko medyczne, ale również praktyczne, ponieważ każdy z tych stanów może przebiegać inaczej, dawać inne objawy i wymagać odmiennego postępowania ratunkowego.

Stan	Co oznacza?
Zapaść krążeniowa	Nagłe pogorszenie wydolności układu krążenia i niedostateczny przepływ krwi przez tkanki
Zawał serca	Niedokrwienie i martwica fragmentu mięśnia sercowego
Nagłe zatrzymanie krążenia	Ustanie efektywnej akcji serca i przepływu krwi

Jakie są objawy zapaści krążeniowej?

Objawy zapaści krążeniowej pojawiają się zwykle nagle i są związane z gwałtownym pogorszeniem przepływu krwi przez tkanki oraz niedotlenieniem narządów. Ich nasilenie może być różne – od krótkotrwałego osłabienia i zawrotów głowy po utratę przytomności oraz zatrzymanie krążenia.

Do najczęstszych objawów zapaści należą:

• zawroty głowy,
• silne osłabienie,
• bladość skóry,
• zimny pot i nadmierne pocenie,
• uczucie zimna,
• duszność i płytki oddech,
• przyspieszony puls,
• słabo wyczuwalne tętno,
• spadek ciśnienia krwi,
• zaburzenia świadomości,
• zaburzenia widzenia,
• utrata przytomności.

U części pacjentów pojawia się również ból w klatce piersiowej, szczególnie jeśli zapaść jest związana z chorobami serca, zaburzeniami rytmu serca lub zawałem serca. Objawy mogą narastać bardzo szybko, dlatego zapaść wymaga natychmiastowej pomocy medycznej.

Niepokojącym sygnałem jest nagły spadek ciśnienia tętniczego połączony z pogarszaniem stanu zdrowia. Zapaść z niskim ciśnieniem może świadczyć o ciężkich zaburzeniach pracy układu krążenia, znacznej utracie krwi, wstrząsie anafilaktycznym lub innych stanach bezpośrednio zagrażających życiu pacjenta. 

Jakie są przyczyny zapaści krążeniowej?

Przyczyn zapaści krążeniowej może być wiele, jednak ich wspólnym mechanizmem jest nagłe pogorszenie przepływu krwi przez narządy i niewystarczające zaopatrzenie tkanek w tlen. Do najczęstszych przyczyn zapaści należą:

• Choroby serca i zapaść kardiologiczna – zapaść może rozwinąć się m.in. w przebiegu zawału serca, ciężkiej niewydolności serca, zaburzeń rytmu serca lub wstrząsu kardiogennego. W takich sytuacjach serce nie jest w stanie skutecznie pompować krwi.
• Znaczna utrata krwi lub odwodnienie – gwałtowne zmniejszenie objętości krwi krążącej prowadzi do spadku ciśnienia krwi i zaburzeń perfuzji tkanek. Taki mechanizm określa się jako wstrząs hipowolemiczny. Przyczyną mogą być krwotoki, urazy, nasilone wymioty, biegunki lub przegrzanie organizmu.
• Ciężkie reakcje alergiczne i choroby zakaźne – wstrząs anafilaktyczny, sepsa oraz wstrząs dystrybucyjny powodują nadmierne rozszerzenie naczyń krwionośnych i nagły spadek ciśnienia tętniczego.
• Zatorowość płucna i niewydolność oddechowa – zaburzenia pracy układu oddechowego mogą prowadzić do ciężkiego niedotlenienia organizmu i gwałtownego pogorszenia pracy układu krążenia.
• Ciężkie zaburzenia metaboliczne i neurologiczne – do zapaści mogą doprowadzić m.in. śpiączka cukrzycowa, ciężkie zaburzenia elektrolitowe, choroby układu nerwowego czy uszkodzenia rdzenia kręgowego.
• Zapaść alkoholowa – potocznie określa się tak ciężkie pogorszenie stanu zdrowia związane z zatruciem alkoholem, odwodnieniem, hipoglikemią albo zaburzeniami świadomości po spożyciu dużej ilości alkoholu.

Pierwsza pomoc przy zapaści krążeniowej

Zapaść krążeniowa wymaga natychmiastowej pomocy medycznej. Jeśli pojawiają się objawy takie jak utrata przytomności, silne osłabienie, duszność, bladość skóry czy nagły spadek ciśnienia krwi, należy jak najszybciej wezwać pomoc pod numerem 112 lub 999.

Do czasu przyjazdu zespołu ratownictwa medycznego należy:

1. ocenić stan poszkodowanego – sprawdzić, czy jest przytomny i czy oddycha prawidłowo;
2. wezwać pomoc medyczną – szczególnie jeśli objawy pojawiły się nagle lub szybko się nasilają;
3. osobę przytomną należy ułożyć w pozycji bezpiecznej i komfortowej, dostosowanej do objawów. Przy osłabieniu zwykle zaleca się pozycję leżącą, natomiast przy nasilonej duszności chory często lepiej toleruje pozycję półsiedzącą;
4. kontrolować oddech i poziom świadomości – stan chorego może gwałtownie się pogarszać;
5. zadbać o dostęp świeżego powietrza – np. rozluźnić uciskającą odzież;
6. nie podawać jedzenia ani picia – szczególnie osobie z zaburzeniami świadomości lub utratą przytomności;
7. rozpocząć resuscytację krążeniowo-oddechową (RKO) – jeśli poszkodowany nie oddycha prawidłowo lub dochodzi do zatrzymania krążenia.

Jak wygląda leczenie zapaści krążeniowej?

Leczenie zapaści zależy od jej przyczyny i stanu pacjenta. Podstawowym celem jest stabilizacja krążenia, poprawa przepływu krwi przez narządy oraz zapobieganie niedotlenieniu tkanek i niewydolności narządów.

W warunkach szpitalnych konieczne jest monitorowanie parametrów życiowych, ciśnienia tętniczego, akcji serca oraz saturacji. W diagnostyce wykorzystuje się m.in. EKG, badania krwi i ocenę pracy układu sercowo-naczyniowego oraz układu oddechowego.

W zależności od przyczyny zapaści stosuje się:

• tlenoterapię,
• płynoterapię dożylną,
• leki wspomagające pracę serca i ciśnienie krwi,
• leczenie zaburzeń rytmu serca,
• leczenie zakażenia, reakcji alergicznej lub krwotoku.

W ciężkich przypadkach pacjent może wymagać leczenia na oddziale intensywnej terapii. Szybkie wdrożenie leczenia zwiększa szansę na ograniczenie powikłań i poprawę rokowania.

Czy można zapobiegać zapaści krążeniowej?

Nie wszystkim rodzajom zapaści można zapobiec, jednak ryzyko jej wystąpienia można zmniejszyć przede wszystkim poprzez leczenie chorób przewlekłych i ograniczanie czynników ryzyka związanych z chorobami układu krążenia. Szczególne znaczenie mają:

• regularna kontrola ciśnienia tętniczego i poziomu glukozy,
• leczenie chorób serca i zaburzeń rytmu serca,
• odpowiednie nawodnienie organizmu,
• unikanie przegrzania i długotrwałego odwodnienia,
• szybkie leczenie ciężkich infekcji i reakcji alergicznych,
• ograniczenie alkoholu i innych substancji mogących zaburzać pracę układu krążenia,
• regularne kontrole lekarskie u osób z chorobami przewlekłymi.

U pacjentów z chorobami serca, cukrzycą, miażdżycą lub niewydolnością serca szczególnie ważne jest przestrzeganie zaleceń lekarskich i szybka reakcja na niepokojące objawy mogące świadczyć o pogarszaniu stanu zdrowia.