Dysplazja – rodzaje, stopnie i zagrożenia 

Co to jest dysplazja?  

Dysplazja w biologii odnosi się do nieprawidłowości w rozwoju lub różnicowaniu komórek, co może prowadzić do zmian strukturalnych i funkcjonalnych w tkankach lub organach. Termin pochodzi od greckiego słowa „dysplasia”, gdzie „dys” oznacza „zły”, a „plassein” to „tworzyć, kształtować”.  

Zmiany w wyglądzie czy budowie komórek mogą być widoczne na poziomie mikroskopowym. Nieprawidłowo ukształtowane narządy często rozpoznaje się również makroskopowo.  

Cechy komórek dysplastycznych 

Objęte komórki charakteryzują się szeregiem nieprawidłowości, które są związane z ich rozwojem, strukturą oraz funkcją.

Oto niektóre z cech komórek dysplastycznych: 

• zaburzenia wielkości i kształtu (pleomorfizm) – komórki dysplastyczne często różnią się rozmiarami i kształtem od komórek prawidłowych, zarówno w obrębie samej komórki, jak i jej jądra,  
• nieprawidłowa organizacja komórkowa – w tkankach z dysplazją komórki mogą być źle zorganizowane i nie tworzyć typowej dla danej tkanki struktury, 
• zwiększona liczba lub zbyt szybkie tempo mitoz – komórki dysplastyczne mogą wykazywać zwiększoną aktywność podziałów komórkowych, co jest szczególnie widoczne w nieprawidłowej liczbie lub figurach mitotycznych, 
• zaburzenia różnicowania – komórki mogą nie wykazywać typowych cech dojrzałości komórkowej, co oznacza, że nie różnicują się prawidłowo, aby pełnić swoje normalne funkcje, 
• zaburzenia polaryzacji – komórki mogą nie być odpowiednio zorientowane względem siebie i w stosunku do struktur tkankowych, co może prowadzić do dalszych zaburzeń strukturalnych, 
• nieprawidłowości jądra – jądra komórek dysplastycznych mogą być powiększone, wykazywać nieregularny kształt, mieć zwiększoną ilość chromatyny (hiperchromazja).  

Cechy te są typowe dla stanów przedrakowych i mogą, ale nie muszą, prowadzić do rozwoju nowotworów złośliwych.  

Zobacz: Profilaktyka chorób nowotworowych. Jak zapobiegać nowotworom?

Dysplazja – stopnie zaawansowania   

Stopnie dysplazji odnoszą się do poziomu zaawansowania zmian w nieprawidłowych komórkach, a podział ten pomaga w określaniu ryzyka progresji do nowotworu złośliwego.  

Najczęściej wymienia się trzy główne stopnie dysplazji: łagodna, umiarkowana i ciężka. 

• łagodna (małego stopnia) – zmiany komórkowe są minimalne i dotyczą tylko dolnych warstw nabłonka. Komórki mogą wykazywać niewielkie zmiany w budowie, ale ogólna architektura tkanki pozostaje zachowana. Zmiany są zazwyczaj odwracalne, a ryzyko progresji do nowotworu jest niskie. 
• umiarkowana (średniego stopnia) – zmiany komórkowe są bardziej wyraźne i obejmują większą część nabłonka, ale niecałą jego grubość. Komórki wykazują wyraźniejszy pleomorfizm, mogą być widoczne nieprawidłowości w mitozie. Architektura tkanki zaczyna się zaburzać, ale nie ulega całkowitemu zniszczeniu. Występuje miarkowane ryzyko progresji do nowotworu.
• ciężka ( dużego stopnia) – zaawansowana, określana jako carcinoma in situ (CIS), jest najbardziej zaawansowanym stopniem dysplazji, gdzie zmiany komórkowe zajmują całą grubość nabłonka, ale nie przenikają poza błonę podstawną. Komórki silnie pleomorficzne i z licznymi atypiami mitotycznymi znacznie zaburzają lub całkowicie niszczą strukturę tkanki. Wysokie jest ryzyko ich progresji do inwazyjnego raka.

Rodzaje dysplazji 

Mogą dotyczyć komórek w różnych tkankach i narządach, a pośród najczęstszych rodzajów wymienia się dysplazję: 

• szyjki macicy – nieprawidłowości wewnątrznabłonkowe szyjki macicy, znane także jako Cervical Intraepithelial Neoplasia (CIN). Dysplazja/neoplazja szyjki macicy to stan przedrakowy, a lekarze zazwyczaj wykrywają zmiany u pacjentki podczas rutynowego badania cytologicznego. Głównym czynnikiem ryzyka dysplazji szyjki macicy, a potem rozwoju nowotworu szyjki macicy, jest zakażenie wirusem brodawczaka ludzkiego (HPV), zwłaszcza jego wysokoonkogennymi typami (HPV 16 i 18). 
• stawu biodrowego – rodzaj dysplazji kostno-stawowej oraz stan, który dotyczy nieprawidłowości w rozwoju panewki stawowej lub głowy kości udowej i prowadzi do niestabilności lub luźności stawu biodrowego. Jest to jedna z najczęstszych wad wrodzonych układu kostno-stawowego, która może prowadzić do bólu stawów, ograniczenia ruchomości i w późniejszym czasie do rozwoju choroby zwyrodnieniowej stawu. W Polsce dysplazja stawu biodrowego dotyczy około 2-4% noworodków i wymaga zaopatrzenia ortopedycznego, a w niektórych przypadkach zabiegu operacyjnego.  
• sutka (mastopatia) – hormonozależne, łagodne zmiany rozrostowe i zanikowe miąższu gruczołu sutkowego. Zazwyczaj są to guzki lub stwardnienia, takie jak np. zmiany włóknisto-torbielowe, które wymagają kontroli specjalistycznej i wykonania badań diagnostycznych (USG, mammografia, biopsja) w celu różnicowania ze zmianami nowotworowymi.  Mastopatia jest powszechna u kobiet dojrzałych (35-50 lat) i zazwyczaj wymaga jedynie obserwacji lub leczenia objawowego, łagodzącego obrzęk i bolesność piersi.   
• ektodermalna – grupa zaburzeń genetycznych wpływających na rozwój struktur ektodermalnych, takich jak skóra, włosy, paznokcie, zęby i gruczoły potowe. Najczęściej jest wynikiem mutacji w genie EDA i należy do chorób rzadkich, bo występuje zaledwie u 1-7 na 100 tys. żywo urodzonych dzieci. Niektóre z cech charakterystycznych dysplazji ektodermalnej to zmieniona wielkość i kształt zębów (np. zęby pieńkowate, kołkowate, stożkowate), rzadkie owłosienie na głowie i łysienie plackowate, paznokcie łyżeczkowate, niedorozwój gruczołów potowych. W zależności od stopnia rozwoju gruczołów potowych wyróżnia się dwa typu choroby:
  • anhydrotyczna dysplazja ektodermalna
  • hipohydrotyczna dysplazja ektodermalna.  
• dysplazja obojczykowo-czaszkowa – znana również jako dysostoza obojczykowo-czaszkowa lub zespół obojczykowo-czaszkowy. Jest rzadką wadą genetyczną dziedziczoną autosomalnie dominująco, charakteryzującą się takimi nieprawidłowościami rozwojowymi, jak nadliczbowe zęby i wady zgryzu, niski wzrost, wydatne guzy czołowe, opóźnione zarastanie ciemiączek i szwów kostnych, rozszczep kręgosłupa, niedorozwój jednego lub obu obojczyków czy szeroki rozstaw oczu. Choroba wymaga interdyscyplinarnego leczenia i indywidualnego podejścia. Pacjenci w większości przypadków prowadzą aktywne i produktywne życie pomimo pewnych trudności i ograniczeń.   
• oskrzelowo-płucna – znane tez jako BPD (bronchopulmonary dysplasia) to wada rozwojowa noworodków (najczęściej urodzonych przedwcześnie lub z małą masą urodzeniową), której przyczyną może być niedojrzałość płuc wcześniaka lub uszkodzenia spowodowane tlenoterapią lub mechaniczną wentylacją. BPD może prowadzić do poważnych problemów z oddychaniem i zwiększa ryzyko infekcji dróg oddechowych, a leczenie zależy od stopnia niedorozwoju płuc.  
• diastroficzna – rzadkie, dziedziczne zaburzenie wzrostu, należące do grupy chorób związanych z zaburzeniami rozwoju chrząstki i kości. Choroba ta jest spowodowana mutacją w genie DTDST (sulfotransferazy diastroficznej), wpływającą na prawidłową formację i rozwój szkieletu. Charakterystyczne cechy pacjentów z dysplazją diastroficzną to karłowatość (poszczególne segmenty ciała mogą być nierównomiernie krótkie), ograniczona ruchomość i deformacje stawów, zwłaszcza dłoni i stóp, deformacje klatki piersiowej i kręgosłupa (skolioza, lordoza i inne), zaburzenia budowy twarzoczaszki, np. płaska twarz, wypukły nos.   
• włóknista kości – zaburzenie charakteryzujące się stopniową zmianą zdrowej tkanki kostnej w tkankę włóknistą, czego konsekwencją jest osłabienie kości, ich deformacja i zwiększona podatność na patologiczne złamania. Choroba może występować w postaci jednoogniskowej (monostotycznej) lub wieloogniskowej (poliostotycznej) i różni się stopniem zaawansowania oraz objawami w zależności od liczby i lokalizacji zajętych obszarów. Zmiany dysplastyczne mogą dotyczyć różnych kości, ale najczęściej kości długich kończyn, żeber, miednicy i kości czaszki.  
• żołądka – zmiany traktowane jako istotny czynnik ryzyka raka żołądka.  Dysplazja w żołądku obejmuje zmiany przed- i nowotworowe nabłonka struktur gruczołowych, które są ograniczone błoną podstawną. Wyróżnia się trzy typy:
  • typ I gruczolakowy (najczęstszy),
  • typ II hiperplastyczny (dołeczkowy) i dysplazja szyjki gruczołu, inaczej kubkowa (najrzadsza).
  • Ryzyko rozwoju zwiększa się z wiekiem i jest powiązane z przewlekłym zapaleniem żołądka, często na tle infekcji Helicobacter pylori. 
• jelitowa – nieprawidłowości w komórkach nabłonka jelita, które mogą prowadzić do rozwoju raka jelita grubego. Choroba często powiązana jest z długotrwałymi stanami zapalnymi jelit w przebiegu choroby Leśniowskiego-Crohna oraz wrzodziejącego zapalenia jelita grubego. Wykrywanie odbywa się najczęściej za pomocą badania kolonoskopowego z biopsją podejrzanych obszarów błony śluzowej, a leczenie może obejmować zarówno metody farmakologiczne, jak i chirurgiczne, w zależności od lokalizacji i stopnia. 
• włóknisto-mięśniowa – idiopatyczna, niezapalna choroba tętnic (najczęściej nerkowych, trzewnych oraz szyjnych) o podłożu niemiażdżycowym, występująca głównie wśród kobiet. W dysplazji tego typu występuje nieregularny wzrost komórek w ścianie tętnic, w wyniku czego dochodzi do zwężenia i poszerzenia naczyń, rozwoju tętniaków lub rozwarstwień. Niediagnozowana, nieleczona może być czynnikiem ryzyka nadciśnienia tętniczego, a nawet udaru mózgu.  

To również może Cię zainteresować:

Sklerotyzacja – czym jest sklerotyzacja podchrzęstna kości? Jak wygląda leczenie?